Osoby

MAJDA Bohdana, zamężna Minc (3 maja 1924 Tomaszów Mazowiecki – 24 listopada 1995 Warszawa),

aktorka. 

Była córką urzędnika, Aleksandra Majdy i Barbary z Mottlów; żoną reżysera, aktora Tadeusza Minca (ślub 6 listopada 1947 w Łodzi). Jej dziadek, Josef Mottl, był czeskim aktorem. W wieku siedmiu lat przyjechała wraz rodzicami do Warszawy, gdzie skończyła Gimnazjum im. Królowej Jadwigi, a w czasie II wojny światowej na tajnych kompletach zdała maturę. Przed wybuchem powstania znalazła się w Budziszewicach pod Łodzią, gdzie współorganizowała szkołę siedmioklasową. Jesienią 1945 rozpoczęła w Łodzi studia na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu Łódzkiego, ale zrezygnowała z nich i przeniosła się na Wydział Aktorski warszawskiej Państwowej Wyższej Szkoły Teatralnej z siedzibą w Łodzi; dyplom uzyskała w 1949. Jeszcze jako słuchaczka szkoły teatralnej zaczęła występować w łódzkim Teatrze Wojska Polskiego, na jego filialnej scenie, w Teatrze Powszechnym Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego. 

Na początku 1949, zaproszona przez Kazimierza Dejmka, znalazła się z mężem w Grupie Młodych Aktorów, która postulowała stworzenie teatru, odpowiadającego nowej rzeczywistości społecznej i politycznej. Inicjatywa Grupy przyczyniła się do powstania Teatru Nowego w Łodzi. W jego zespole była od początku; debiutowała rolą robotnicy Bożki w Brygadzie szlifierza Karhana, która 12 listopada 1949 inaugurowała działalność nowej sceny. W teatrze tym pozostała do końca 1969, jedynie w sezonie 1955/56 w Teatrze Dolnośląskim w Jeleniej Górze grała Szewcową (Czarująca szewcowa). Od początku istnienia Łódzkiego Ośrodka Telewizyjnego, brała udział w widowiskach teatralnych, realizowanych zarówno w studiu, jak i w łódzkich teatrach, występowała też w programie cyklicznym Śpiewki stare, ale jare. Od 1950 była pedagogiem w łódzkiej Państwowej Wyższej Szkole Aktorskiej, uczyła interpretacji wiersza. 

Później zamieszkała w Warszawie, od l stycznia 1970 zaangażowana do zespołu Teatru Narodowego. Dnia 20 lipca 1974 obchodziła jubileusz 25-lecia pracy artystycznej. Występowała w tym teatrze do emerytury, na którą przeszła 15 marca 1989. W 1988–90 w Teatrze Kwadrat grała Nadzieję Pietrowną (Mandat). 

Na początku swojej kariery obsadzana była w rolach amantek; grała też w tak zwanych sztukach produkcyjnych; sama uważała, że pierwszą ciekawszą rolą w tym okresie była Katierina w Burzy Aleksandra Ostrowskiego (1952). Potem powierzano jej role charakterystyczne. 

Publiczności jeleniogórskiej podobała się jako Szewcowa (1955) – w zdumiewający sposób

zmieniała się z pełnej temperamentu swarliwej kobiety

w łagodną dziewczynę o twarzy prześwietlonej wewnętrznym uśmiechem
(Wojciech Dzieduszycki).

W Łodzi komplementowano ją za Żonę (Ich czworo, 1958), Polly (Opera za trzy grosze, 1961), Burmistrzową (Ptak, 1962), Lulu (Skiz, 1967), Annę Andriejewną (Rewizor, 1968), ,,osobę obdarzoną nie lada charakterem, pełną niepokoju i ambicji”, będącą „sprężyną wszystkich nadużyć i machinacji” Horodniczego (Maria Czanerle). Za najciekawszą kreację uznano Winnie w Radosnych dniach (1965; z Tadeuszem Mincem w roli Willego i w jego reżyserii). Rola „wielka i urzekająca”, według Jana Pawła Gawlika, który dostrzegł

w niej coś z uniwersalności Józefa K., tak jak grał go Woszczerowicz, zwłaszcza w ostatnich partiach roli,

ale także

dużo liryzmu, zrozumienia i współczucia, tkliwości nieomal,

z jaką aktorka charakteryzuje i przekazuje działania bohaterki [...] gra Winnie trochę wbrew warunkom i dlatego unika biologizacji roli, unika pokazywania anatomii starości,

ucieka za to w stylizacje, w modelowanie barwy głosu i frazy zdania, w kunsztowność artykulacji.

Winnie pozostała najwybitniejszym osiągnięciem Majdy, nie tylko w teatrze łódzkim, lecz w jej całej karierze. (Nie powtórzyła tego sukcesu w 1979, kiedy ponownie ją zagrała w warszawskim Teatrze Małym). 

W Warszawie uznaniem krytyki cieszyła się m.in.: ,,rozamorowana Horodniczowa” (Maciej Karpiński), czyli ponownie Anna Andriejewna (Rewizor, 1972); Tłusta Kobieta w głośnym przedstawieniu Kartoteki w reżyserii Minca (1973; nagroda aktorska II st. na XV Festiwalu Polskich Sztuk Współczesnych, Wrocław 1974) – ,,świetna, podszyta żałością groteska” (według określenia Michała Misiornego). Rolę Wdowy w kontrowersyjnej Balladynie (1974) w reżyserii Adama Hanuszkiewicza, ceniono przede wszystkim za to, że Majda bezbłędnie umiała dostosować się do inscenizacyjno-reżyserskiej koncepcji i pozbawiła swoją bohaterkę cech, które narzucała jej dotychczasowa tradycja teatralna. Była na początku

śmieszną matką-nowobogacką, która próbowała się dopasować do wielkopańskiego domu córki, ale w wyniku dramatycznej przemiany, znakomicie potrafiła przejść od roli «Kumoszki» do roli «Pani Rollison»

(Jaszcz).

Rozalia Wścieklicowa (Jan Maciej Karol Wścieklica, 1979) w jej wykonaniu, to postać żony-kury domowej, zdradzającej jednak ambitne plany bycia wielką damą u boku męża-prezydenta, pazernej na jego przyszłe zaszczyty. Jako Elzewira Renesans (Pluskwa, 1975, w reżyserii Konrada Swinarskiego) była „różowiutką, buduarową oblubienicą" (Elżbieta Morawiec); w roli Raisy Gurmyskiej (Las, 1984) z „finezją” modelowała postać „żałosnej i śmiesznej paskudy”,

groteskowej figury zakłamanego babsztyla, który nas śmieszy

i w pewnym sensie odrzuca,

a głębiej ukryła

prawdziwy dramat samotnego starzenia się 

(Michał Misiorny). 

W 1962–92 wystąpiła w ponad 30. spektaklach Teatru TV, np. jako: Lizeta (Igraszki trafu i miłości), Lady (Kurka wodna), Ksenia (Jegor Bułyczow); zagrała (od 1958) drugoplanowe role w około 40. filmach (np. Drzwi w murze, Kronika wypadków miłosnych, Kobieta samotna), i kilku telewizyjnych serialach (Czterdziestolatek, Ziemia obiecana). 

Była wybitną aktorką, ładną (choć nie była to uroda w znaczeniu konwencjonalnym), pełną wdzięku, niewysoką, w późniejszych latach korpulentną, blondynką. W opinii krytyków, znakomicie umiała łączyć tragizm z humorem, była fascynująca w rolach dramatycznych i komiczna w komediowych, szczególnie mieszczańskich. Jej bohaterki były pełne żywiołu i temperamentu. W późniejszym okresie bardzo inteligentnie, z pewnym dystansem, grała role kobiet, które przeżywają własne przemijanie, nadawała im godność, ale też nie pozbawiała cech groteskowych. We wspomnieniu Bogdana Baera pozostała jako „silna indywidualność”, aktorka „niezwykle barwna”. Wiele ról, zarówno w Łodzi, jak i w Teatrze Narodowym w Warszawie, grała w reżyserii męża. Tabl. 1. 

Bibliografia

J. Adamski: Teatr z bliska, Warszawa 1985; Almanach 1995/96; Czanerle: T. pokolenia (il.); Fik: 35 sezonów (il.); Kaszyński: Teatr łódz.; E. Morawiec: Mitologie i przeceny, Warszawa 1982; Mrozińska: Szkoła (il.); Mrozińska: Trzy sezony; T. Nowy w Łodzi; Raszewska: T. Narodowy 1949–2004 (il.); T. w Jeleniej Górze (W. Dzieduszycki); Teatr Dejmka (wypowiedź M.); Urbankiewicz: Sezon w Łodzi; Warsz. szkoła teatr.; Dialog 1965 nr 6 (L. Jabłonkówna); Express Wiecz. 1973 nr 280; Gaz. Wyb. 1995 nr 291 (B. Baer; il.); Literatura 1973 nr 16 (M. Karpiński); Nasza Scena 1960 nr 11 (nota biograficzna M.; il.); Perspektywy 1974 nr 10 (Jaszcz); Teatr 1969 nr 5 (M. Czanerle; il.), 1974 nr 2; Trybuna Ludu 1973 nr 339 (M. Misiorny), 1984 nr 99 (M. Misiorny); Życie Lit. 1965 nr 5 (J.P. Gawlik); Akta (fot.), ZASP; Programy, wycinki prasowe, IS PAN; www.filmpolski.pl 

Ikonografia

S. Ibis-Gratkowski: Portret, karyk., rys., tusz, repr. Dz. Łódz. 1958 nr 58; Fot. – Bibl. Nar., IS PAN, ITWarszawa, MTWarszawa, T. Narodowy Warszawa

Źródło: Słownik biograficzny teatru polskiego 1910–2000, t. III, Instytut Sztuki PAN, Warszawa 2017.
Zachowano konwencję bibliograficzną i część skrótów używanych w źródłowej publikacji.