Osoby

MALICKA Maria Anna, zamężna Nowakowska (9 maja 1898 Kraków – 30 września 1992 Kraków),

aktorka, reżyserka, kierowniczka artystyczna i dyrektorka teatru. 

Rok urodzenia 1898 podała córka i taki też figuruje w spisie ludności miasta Krakowa z 1900; inne daty podawane w różnych opracowaniach są nieprawdziwe. Była jednym z sześciorga dzieci Antoniego Malickiego, elektryka krakowskiego Teatru Miejskiego, i Józefy z domu Świerkosz; żoną aktora i reżysera Zbigniewa Sawana (właściwie Nowakowskiego; ślub 13 września 1929 w Warszawie). W Krakowie uczyła się na pensji sióstr prezentek, a na prywatnych lekcjach śpiewu, tańca i rytmiki. Jak wspominała, pierwszy raz na scenie Teatru im. Słowackiego wystąpiła w wieku siedmiu lat recytując wiersz Kornela Ujejskiego „Pogrzeb Kościuszki”, przed uroczystym przedstawieniem Kościuszki pod Racławicami. Potem statystowała i grała role dziecięce, np. Issalinę (Aglawena i Selizella, 1911), Aniołka (Betleem polskie, 1915), stopniowo otrzymywała poważniejsze role, takie jak: Anioł IV (Akropolis, 1916), Maria (Lancet, 1918). 

Przez kilka miesięcy uczyła się w Szkole Dramatycznej pod kierunkiem Kazimierza Gabryelskiego przy Instytucie Muzycznym w Krakowie i 17 kwietnia 1918 na popisie szkolnym zagrała Rachelę (Judasz Kazimierza Przerwy-Tetmajera). W sezonie 1918/19 należała już do zespołu aktorskiego Teatru im. Słowackiego i zagrała m.in.: Wojewodziankę (Zaczarowane koło), Mariannę (Świętoszek) oraz Córkę (Wyzwolenie) i Zosię (Wesele). W sezonie 1919/20 występowała w krakowskim Miejskim Teatrze Powszechnym, np. w roli Danusi w Krzyżakach. Brała udział w wieczorach autorskich futurystów w Domu Artysty przy placu św. Ducha; w maju 1920 z literatami, dziennikarzami i aktorami krakowskimi wyjechała jako recytatorka na występy do Gdańska. W 1920 zdała aktorski egzamin Związku Artystów Scen Polskich. W sezonach 1920/21–1922/23 grała w krakowskim Teatrze Bagatela, takie role, jak: Mela (Moralność pani Dulskiej), Helena (Ładna historia), Janina (Sublokatorka), Sonia (Carewicz), Wendla (Przebudzenie wiosny). W 1923 sukces odniosła w roli Anny w sztuce Świt, dzień i noc, w której partnerowała Aleksandrowi Węgierce i w której w czerwcu tego roku na zaproszenie Arnolda Szyfmana, występowała w Teatrze Komedia w Warszawie (według Boya przyjęto ich „entuzjastycznie”). Zagrała na tej scenie jeszcze Koletę (Bęben), a na sezon 1923/24 otrzymała angaż do Teatru Polskiego. Odtąd na scenie tej oraz w Teatrze Małym występowała do końca sezonu 1928/29, stając się jedną z czołowych aktorek teatrów Szyfmana. 

Zagrała m.in.: Joannę (Święta Joanna), Dot (Świerszcz za kominem), Stellę (Rogacz wspaniały) – 1924; Katarzynę (Diabeł i karczmarka), Martę (Zamiana) – 1925; Michasię (Michasia i jej matka), Helianę (Samuel Zborowski) 1927; Helenę (Prawdziwa miłość), Wiktorię (Miłość bez grosza) – 1928; Anielę (Śluby panieńskie, 1929). W tym czasie wyjeżdżała często na występy ze sztuką Świt, dzień i noc (Węgierkę zastąpił z czasem Sawan), m.in.: w 1923 grała w Ciechocinku, w 1926 w Kaliszu, Łodzi, Toruniu, w 1928 w Bydgoszczy, Gdańsku, Katowicach, w 1929 w Poznaniu, Płocku, Wilnie. Także ze sztuką Trio (rola Loli; partnerowali: Węgierko i Sawan, potem Sawan i Aleksander Żabczyński, a później Bolesław Mierzejewski) występowała m.in.: w 1928 we Lwowie i Rzeszowie, w 1929 w Krakowie, Poznaniu, Płocku, Kielcach, Bydgoszczy, Kaliszu, Przemyślu, Rzeszowie, w 1930 w Wilnie, Bydgoszczy, Gdańsku, Płocku, Krakowie, Częstochowie, Sosnowcu, Stanisławowie, Lwowie. Grała też gościnnie swe inne role, znane z warszawskich scen, np.: w Łodzi Joannę (Święta Joanna, 1926) i Michalinę (Osiołkowi w żłoby dano, 1927); w Teatrze Nowym w Poznaniu Żaklinę (Miłość czuwa, 1926) i Helenę (Ładna historia, 1927); w Teatrze Małym we Lwowie Helenę (Prawdziwa miłość) i z zespołem lwowskim w Rzeszowie i Tarnowie (1928). W styczniu 1931 wystąpiła w warszawskim teatrze Morskie Oko w rewii Halo! Malicka i Sawan!, a w maju tego roku w Teatrze Polskim w roli Zuzanny (Nowi panowie). 

W sezonach 1931/32–1934/35 była aktorką Teatru Narodowego oraz jego scen filialnych, Teatru Nowego i Teatru Letniego. Zagrała: tytułową Fanny, Elżbietę Valois (Don Carlos), Pannę Młodą (Wesele) – 1932; Joannę (Cień), Kamillę (Nie igra się z miłością) – 1933; tytułową Marię Stuart w dramacie Schillera, Luizę (Intryga i miłość) – 1934. Nie zaprzestała występów gościnnych: w 1932 w Teatrze Miejskim w Lublinie grała Jewdochę (Sędziowie); w 1933 w Teatrze Miejskim w Łodzi, Teatrze Nowym w Poznaniu i Teatrze Polskim w Katowicach swą popisową rolę w Cieniu; w 1934 w Teatrze Polskim w Poznaniu m.in. Marię Stuart, a w Teatrze Nowym Dorę (Pierwsza sztuka Fanny); w 1935 wyjeżdżała do Kalisza ze Świtem, dniem i nocą, do Katowic z Cieniem, do Krakowa z Pierwszą sztuką Fanny, do Poznania, Płocka i Kalisza ze sztuką I co z takim robić (grała Lili). 

W dniu 31 sierpnia 1935 otworzyła w Warszawie (w podziemiach gmachu przy ul. Karowej 18) własny teatr pod nazwą Teatr Malickiej, który prowadziła do 25 czerwca 1939 (od 17 stycznia 1939, po odejściu Sawana, mieścił się przy ul. Marszałkowskiej 8). Wspólnie z Sawanem sprawowała dyrekcję i kierownictwo artystyczne. Teatr wystawiał głównie lekki repertuar komediowy. Jego dobór, a także gra aktorów, nie zawsze znajdowały aprobatę, ale na widowni zawsze były komplety, bo publiczność przyciągały przede wszystkim nazwiska popularnej pary aktorskiej. Zagrała tu m.in.: Lili (I co z takim robić), Gerti (Trafika pani generałowej) – 1935; Wiwię (Profesja pani Warren, 1936); Kitty (Mała Kitty i wielka polityka), tytułowe role w Marii Stuart Słowackiego i Kandydzie, Panią Baxter w komedii Mięczak – 1937; Hanię (Jastrząb wśród gołębi, 1938); tytułową Panią Bovary, Żermenę (Zakochana) i Julię (Julia kupuje sobie dziecko) – 1939. Z ostatnią rolą występowała latem 1939 w Bydgoszczy, Kielcach i Krakowie. W czerwcu 1939 wróciła do zespołu Teatru Narodowego. 

W 1927–36 zagrała w kilku filmach, razem z Sawanem w Dzikusce i Uwiedzionej; poza tym w takich, jak: Mogiła Nieznanego Żołnierza, Zew morza, Szlakiem hańby, Wiatr od morza, Pan Twardowski. 

W czasie II wojny światowej i okupacji niemieckiej mieszkała w Warszawie; początkowo pracowała w „Cafe Bodo”, potem była jedną z inicjatorek założenia kawiarni „U Aktorek”, ale wkrótce wycofała się. W dniu 31 grudnia 1940 wystąpiła po raz pierwszy w jawnym Teatrze Komedia, jeszcze przed wydaniem uchwały podziemnego Związku Artystów Scen Polskich, zakazującej występów w teatrach jawnych. Nie przerwała ich i grała w Komedii do 1944, m.in.: Marię (W małym domku), Hanię (Głupi Jakub), Anielę (Śluby panieńskie), Hankę (Moralność pani Dulskiej), Małgorzatę Gauthier (Dama kameliowa). W lipcu 1944 w „Biuletynie Informacyjnym” Biura Informacji i Propagandy AK oraz w „Rzeczpospolitej Polskiej”, oficjalnym organie Delegatury Rządu, po raz pierwszy zamieszczono zarzuty pod jej adresem oraz informację o udzielonej naganie. Po upadku powstania schroniła się w Błędowie koło Grójca, prowadziła tu, oraz w okolicznych miejscowościach, amatorskie zespoły teatralne. W październiku 1945 w liście do Arnolda Szyfmana wyraziła chęć powrotu na scenę Teatru Polskiego i wyjaśnienia wysuwanych przeciwko niej pomówień. Jednak Sąd Weryfikacyjny Związku Artystów Scen Polskich ukarał ją zakazem grania w teatrach Warszawy, Krakowa, Poznania, Katowic i Łodzi do 1 września 1947. Odrzucił natomiast wysuwany przedtem zarzut utrzymywania bliskich stosunków z Niemcami i stwierdził:

Zachowanie Marii Malickiej w czasie okupacji, pomoc oficerom AK świadczą o postawie obywatelskiej i patriotycznej.

Mimo to, nieprawdziwe informacje o jej okupacyjnej przeszłości prześladowały ją do końca życia. 

Powojenną wędrówkę teatralną zaczęła w Szczecinie, w 1947–50 była tu aktorką Teatru Polskiego i zagrała znowu Joannę (Cień). Organizowała także zespoły amatorskie w Domach Kultury i prowadziła kursy dykcji w radiu. Wyjeżdżała w teren, np. w 1948 występowała w Opolu w spektaklu Świt, dzień i noc. Od kwietnia 1950 do maja 1951 grała w Teatrze Polskim w Bielsku-Białej, a od maja 1951 do końca sezonu 1955/56 w Teatrze Powszechnym w Łodzi, gdzie także reżyserowała (uprawnienia reżyserskie otrzymała w 1954). Później występowała już stale na scenach krakowskich. W sezonach 1956/57–1970/71 należała do zespołu Teatru im. Słowackiego. Na sezon 1971/72 zaangażowała się do Teatru Klasycznego w Warszawie, ale nie zdążyła zagrać żadnej roli, bo po odejściu Ireneusza Kanickiego i objęciu teatru przez Józefa Szajnę, zrezygnowała i w tym sezonie grała w Starym Teatrze oraz w Teatrze Rozmaitości, w którym pozostała do końca 1975/76 (od 1973 pod nazwą Teatr Bagatela), a po przejściu na emeryturę występowała tu gościnnie. 

W Szczecinie zagrała takie role, jak: Elwira (Mąż i żona, 1948), Kruczynina (Niewinni winowajcy, 1948), Ruth (Niemcy, 1950); w Bielsku-Białej: ponownie Kruczyninę (Grzesznicy bez winy, 1950) i Rozaurę (Sprytna wdówka, 1951; reżyserowała z Aleksandrem Gąssowskim); w Łodzi były to: Lady Milford (Intryga i miłość, 1952), Katarzyna (Poskromienie złośnicy, 1954), Filomena (Filomena Marturano, 1956; reżyserowała z Eugeniuszem Stawowskim). Samodzielnie w łódzkim Teatrze Powszechnym wystawiła m.in.: Grzeszników bez winy (1951, grała Kruczyninę), Królową śniegu (wystąpiła w roli tytułowej, 1953), Kopciuszka Jewgienija Szwarca (1954), a w 1961 gościnnie wystąpiła w roli Natalii (Miesiąc na wsi) i reżyserowała Łowców głów (grała Martę). 

Wiele ważnych ról grała w Krakowie. W Teatrze im. Słowackiego były to: Felicja (Gbury), Muza (Wyzwolenie) – 1957; Matka (Upadek kamiennego domu, 1958), Arkadina (Czajka, 1960), Christine (Żałoba przystoi Elektrze, 1962); Elwira (Mąż i żona), Idalia (Fantazy), Pani Rollison (Dziady) 1963; Demeter (Noc listopadowa, 1965), Laura (Trudna miłość, 1966), Radczyni (Wesele, 1969), Carlotta (Drogi Antoni, 1971). Reżyserowałam.in.: Filomenę Marturano (1957), Sprytną wdówkę (1959) – w obu grała role tytułowe, a ponadto: Łowców głów (1960, grała Martę), Adelę i stresy (1963, grała Felicję), Osiem kobiet (1964, rola Gaby). W Teatrze Bagatela powodzeniem cieszyły się jej: Ariadna (Słodki ptak młodości, 1974), Pani Backer (Motyle są wolne, 1977), występy w Gwieździe, gdzie zagrała osiem postaci (1977) i ostatnia rola – Matka Barcza (Radość z odzyskanego śmietnika, 1979). Doskonałą rolą była Pani Warren (Profesja pani Warren), którą grała (we własnej reżyserii), m.in. w Łodzi (10 października 1970, i z zespołem łódzkim w Sopocie), Krakowie (30 października 1971), Częstochowie (8 lipca 1972), Rzeszowie (21 grudnia 1972). Inną znakomitą rolą była też Kornelia (Klik-klak, Stary Teatr, 1972); występowała w niej m.in. w Katowicach, Wrocławiu, Kielcach. 

Publiczność warszawska mogla ją oglądać tylko: w 1956 w Sali Kongresowej na Wieczorze ku czci Juliana Tuwima i na koncercie poetycko-dramatycznym pod tytułem Tylko o miłości, złożonym m.in. z fragmentów sztuk (była Julią w scenie balkonowej z Romea i Julii) oraz w 1964 w Teatrze Komedia, gdzie zagrała w komedii Adela i stresy (we własnej reżyserii). 

Przed wojną była jedną z największych gwiazd warszawskich scen. Miała znakomite warunki zewnętrzne: nieskazitelną urodę (regularne rysy twarzy, zielone oczy, zgrabną sylwetkę), urok osobisty, łączący wdzięk dziewczęcy z dojrzałością.

Mieszanina idealizmu z «wieczną kobiecością» 

(Karol Irzykowski).

Portretowali ją m.in. Tymon Niesiołowski, Józef Pankiewicz, Wojciech Kossak, Maurycy Gottlieb. Miała piękny głos (głęboki, „ciepły” alt), o dużej skali, jednak w momentach dramatycznych, np. zdaniem Jana Lorentowicza, zbyt słaby. Wyróżniała się kulturą gestu, dykcji, prowadzenia dialogu. Talent Malickiej, przede wszystkim komediowy, rozwinął się bardzo szybko. O krakowskich występach w Teatrze Bagatela Boy pisał:

gra jej to natura, nie ta, do której się dochodzi stromą ścieżką sztuki, ale ta, którą się przynosi bez mała na świat.

W Warszawie dostrzegł „nagły rozkwit” jej talentu, stała się „dojrzałą artystką”, która

zachowawszy wdzięk i świeżość młodości, wzbogaciła je świadomym i subtelnym opanowaniem środków swej sztuki.

Po latach dodawał jednak:

Cechą pani Malickiej jest to, że z trudnością wychodzi z siebie, wszystkie role sprowadza do wspólnego mianownika swej sympatycznej indywidualności 

i obdarza swoje bohaterki (czasem w nadmiarze) delikatną „słodyczą” i „tkliwością”. Przyznawał jednak, że dzięki świetnie opanowanej technice aktorskiej, np. w Świętej Joannie potrafiła ukazać

w jednej postaci jej głęboką kobiecość, wdzięk dziecka i tężyznę żołnierską. 

W wielu rolach urzekał zwłaszcza jej głos i technika mowy, np. jako Panna Młoda w Weselu zachwycała

swobodą, bezpośredniością, wdziękiem kładzionym każdym odcieniem słowa 

(Adam Grzymała-Siedlecki).

Rolę Kamilli wspominała po latach Irena Krzywicka:

Nie zapomnę, jak powiedziała na zakończenie Nie igra się

z miłością: «Żegnaj Oktawie». W tych słowach potrafiła wyrazić wszystko: zdeptaną miłość, obrażoną dumę, słodycz przebaczenia i nieodwracalność decyzji. Nie wiem, czy którakolwiek aktorka tak by potrafiła to zagrać.

Antoni Słonimski nie szczędził pochwał dla ról Kandydy i „pełnej uroku, szlachetności i umiaru” Wiwii. W tragedii Schillera była

najczulszym obrazem Marii Stuart. Piękny jej głos brzmiał słodyczą, dumą i rozpaczą, wszystkie przejścia odbijały się

w grze z nieporównaną delikatnością, sam widok królowej miał coś wzruszającego. W całej postaci była godna podziwu jednolitość i szlachetność tonu. Liryzm zapanował nad dramatyzmem 

(Kazimierz Wierzyński).

Największym jej «przebojem», którym zdobyła popularność w całym kraju, był Świt, dzień i noc. Znalazła w tej sztuce – jak sama mówiła – to, co najbardziej lubiła:

poezję, romantyczność, czułość, liryzm i dowcip. 

Po wojnie miała również wiele pięknych osiągnięć, m.in. w klasyce. W roli Lady Milford była

przepyszna, migocąca kunsztownymi pointami, a przy tym bogata w prostotę gry 

(Edward Csató),

przypomniała

emploi wielkiej damy, wytworność i elegancję oraz bezbłędne opanowanie rzemiosła 

(Stanisław Kaszyński).

Jako Muza w Wyzwoleniu, jak pisał Jan Kott:

Ma dykcję, o jakiej dawno już zapomnieliśmy w polskim teatrze. Słychać każdą spółgłoskę, każde słowo trzepoce jak ptak. Ma pełną naturalność gestu. Jest romantyczną Muzą i młodopolską kabotynką. Jest przede wszystkim wielką aktorką.

W roli Idalii w Fantazym, według Tadeusza Kudlińskiego, była „wymarzonym wcieleniem scenicznym” tej postaci, „romantyczną damą w każdym ruchu i geście”, była „romantyczna i egzaltowana, ale nigdy nie śmieszna”. Oczarowała publiczność i krytyków lekkością i swobodą prowadzenia dialogów w Gburach i w Słodkim ptaku młodości, gdzie

pokazała nowe elementy swego aktorstwa: siłę brutalnej namiętności, drapieżność 

(Krystyna Zbijewska),

dała miarę swej techniki tak świetnej, że przestajemy już o tej wirtuozerii myśleć (chociaż dobrze ją wyczuwamy),

pisał Wojciech Natanson. 

Gdy w 1980 Klik-klak z rolą Kornelii w wykonaniu Malickiej pokazano w Teatrze TV, jej dawny adwersarz, Bohdan Korzeniewski, przesłał wtedy list gratulacyjny:

Od dawna nie zdarzyło mi się zetknąć z kimś, kto z taką swobodą, prawdą i prostotą umiałby ukazać wszystkie uroki kobiece, których zbliżająca się starość nie niszczy, ale wydelikaca. Oczywiście sprawcą tej naprawdę niezwykłej umiejętności było Pani aktorstwo, które tu objawiło się w całej pełni. Postawa, gest, słowo, zwłaszcza słowo krystalicznie czyste nie sprawiły Pani nigdy zawodu. Rozkoszą było patrzenie na to,

z jaką pewnością środków używanych jakby od niechcenia, rysuje Pani postać kobiety, która umie z lat minionych do naszych przenieść wdzięk czegoś, co jest usprawiedliwieniem życia. 

W Teatrze Bagatela 10 listopada 1973 obchodziła jubileusz 50-lecia pracy scenicznej w roli Pani Erlynne (Wachlarz lady Windermere, we własnej reżyserii). Z okazji jubileuszu list gratulacyjny przysłał kardynał Karol Wojtyła. 

W latach 70., na zaproszenie Fundacji Kościuszkowskiej, występowała z recitalami poetyckimi w Nowym Jorku i Filadelfii. W latach 80. dawała koncerty poetyckie w kraju, m.in. w Krakowie i Szczecinie. Występowała również w audycjach poetyckich na antenie Polskiego Radia, kilkakrotnie w TVP. W filmie po wojnie zagrała tylko raz, w Barierze (1966). W roku akademickim 1957/58 wykładała grę aktorską w Państwowej Wyższej Szkole Teatralnej w Krakowie. Tabl. IV, IX, 1. 

Bibliografia

Boy: Pisma t. 19–28; Brumer: Tradycja i styl; Ciesielski: Teatr pol. w Gdańsku; Csató: Interpretacje; Csató: Pol. t. współczesny (il.); Dąbrowski: Na deskach t. 3 (il.); Fik: 35 sezonów (il.); Formanowicz; Grzymała-Siedlecki: Z t. warsz.; Hist. filmu t. 1, 2, 5 (il.); Irzykowski: Pisma teatr.; Kaszyński: Teatr łódz.; Konarska-Pabiniak: Repertuar; Z. Kordecki: Oddani Melpomenie. Portrely ludzi teatru, Siedlce 2010 (il.); Kott: Jak wam się podoba s. 78; Krzyk tęsknoty. Listy Eugeniusza Gepperta do Marii Malickiej, Kraków 2007; Kudliński: Przypadki; Krasiński: T. Polski 1913–39 (il.); Krasiński: Warsz. sceny (il.); Lechoń: Świat teatru (il.); Limanowski: Duchowość; Linert: T. w Bielsku-Białej; Lorentowicz: T. Polski s. LXXI (il.); Łoza: Czy wiesz; Łoza: Uzupełnienia (il.); Marczak-Oborski: Teatr 1918–39 (il.);Mościcki: Teatry 1939 (il.); Mościcki: Teatry 1944–45 (il.); Ordyńska s. 140, 159, 160, 177, 224–231, 259, 262, 263; Orlicz (il.); Parandowski; Pleograf (il.); Poskuta-Włodek: Dzieje 1918–39 (il.); Sempoliński: Wielcy artyści; Słonimski: Gwałt; Stokowa: Wyspiański; Sława i infamia; I. Śmiałowski: Cała wstecz, Warszawa 1987 s. 117; Vogler: Przygody s. 253, 265, 276, 291; Wajda-Woźniakowska: Repertuar 1918–26; Wierzyński: Wrażenia (il.); Wilno teatralne; Wilski: Szkolnictwo; Wspomnienia w 100-lecie T. im . Słowackiego (il.); Dz. Pol. 1963 nr 16 (T. Kudliński), 1974 nr 232 (K. Zbijewska); Krak. Prz. Teatr. 1920 nr 11 (il.), Kron. Warsz. 1971 nr 2, 3 (Marczak-Oborski; il.); Kur. Warsz. 1923 nr 219, 295, 1926 nr 21, 1928 nr 290, 332, 1929 nr 306, 1930 nr 24, 1935 nr 192, 1939 nr 227; Pam. Teatr. 1963 z. 1–4 s. 21, 22, 178–196 (il.), 1982 z. 1–4 s. 386–387 (M. Malicka: Wspomnienie o A. Szyfmanie), 1997 z. 1–4 s. 18–23, 26, 27, 36, 59, 64, 66, 69, 73, 75, 90, 104, 164, 185, 315, 320, 364, 365, 366, 370, 378, 449, 522, 524, 2001 z. 3–4 s. 296–330 (il.), 342, 343; Robotnik 1947 nr 324 (I. Krzywicka); Teatr 1953 nr 8 (E. Csató), 1975 nr 3 (W. Natanson), 1986 nr 2, 3 (il.); Tyg. Ilustr. 1923 nr 28 (il.), 1924 nr 18 (il.), 52 (il.), 1926 nr 21 (il.), 1929 nr 50 (il.), 1932 nr 28 (il.), 51 (il.), 1933 nr 46 (il.), 1937 nr 32 (il.), 1938 nr 3 (il.); Afisze, programy (m.in.: „Profesja pani Warren”, Częstochowa 1972 – sylwetka M.; il.; „Wachlarz lady Windermere”, T. Bagatela Kraków 1973 – wywiad z M.; il.; „Łowcy głów”, Łódź 1961 – S. Kaszyiński; il.) i wycinki prasowe, IS PAN; Afisze, Uniw w Poznaniu; Akt ślubu nr I–6/306/1929, Arch. USC Warszawa; Akta (fot. oraz list B. Korzeniewskiego), ZASP; Spis ludności miasta Krakowa z 1900 t. 11 nr 895, Arch. Narodowe Kraków; Zbiory M. (m.in. korespondencja z z. Jachimecką), Bibl. Naukowa PAU/ PAN Kraków; Zbiór listów M. do Z. Kordeckiego, Akademia Teatr. Warszawa; Kułaga: T. Bagatela. 

Ikonografia

K. Dąbrowska: Portret, miniatura, gwasz, kość słoniowa, 1923 i E. Geppert: Portret, olej, 1956, I. Delekta-Wicińska: M. jako Pani Warren (Profesja pani Warren), olej, płótno (owal). 1971–72, A. Waśkowski: Portret, karyk., rys. piórko, na pudełku od zapałek, Krynica, 1955 i J. Żebrowski: Portret, karyk., rys., oł., tusz, ok. 1955 – własność córki Małgorzaty Malickiej Kraków; A. Nowakowski: Portret „Pani Malicka przy fortepianie”, olej, tektura, 1924, repr. katalog Domu Aukcyjnego Agra Art z aukcji 16 III 2008; H. Papée-Bożyk: M. jako Pani Erlyne (Wachlarz lady Windermere), olej, płótno – MN Kraków; J. Salamon: Portret, olej – własność żony artysty Kraków; S.I. Witkiewicz: Szkic węglem, inf. Pam. Teatr. 1990 z. 1–2 s. 195 i T. Korpal: Portret, olej, 1934, inf. Życie Lit. 1979 nr 30 – spłonęły w powstaniu warsz.; A. Stopka: Portret, karyk., rys., tusz, papier, po 1950 – MK Warszawa i portret, karyk., rys., tusz, papier MTWarszawa; Fot. – Bibl. Jagiell., Bibl. Nar., IS PAN, ITWarszawa, MTWarszawa, NAC.

Źródło: Słownik biograficzny teatru polskiego 1910–2000, t. III, Instytut Sztuki PAN, Warszawa 2017.
Zachowano konwencję bibliograficzną i część skrótów używanych w źródłowej publikacji.

Biogram w Almanachu Sceny Polskiej

Maria Malicka, zamężna Nowakowska (9 V 1900 Kraków - 30 IX 1992 Kraków), aktor­ka, reżyser, dyr. i kier. artyst. teatru, peda­gog. Wychowała się za kulisami T.im. Słowac­kiego w Krakowie, gdzie w dziale technicz­nym pracował jej ojciec. Naukę na pensji SS.Prezentek łączyła z lekcjami rytmiki, tań­ca i śpiewu. Brała udział w przedstawieniach szkolnych, statystowała w T.im. Słowackiego (1915-18), np. jako Anioł ("Akropolis" Wyspiań­skiego) i w T. Ludowym (od 1916). W 1918 uczęszczała do Szkoły Dram. pod kier. K. Gabryelskiego przy krak. Instytucie Muz., 17 IV t.r. wzięła udział w popisie jako Rachela ("Ju­dasz" Tetmajera). W sez. 1918/19 była już w zespole aktorskim T.im. Słowackiego i gra­ła m.in. Zosię ("Wesele") i Córkę ("Wyzwolenie" Wyspiańskiego), Mariannę ("Skąpiec" Moliera). W maju gościła w Rzeszowie. W sez. 1919/20 występowała w krak. T. Powszechnym, zdała aktorski egzamin ZASP-u. Była już wówczas cenioną recytatorką, m.in. uczestniczyła w spotkaniach poetyckich futurystów w Do­mu Artystów przy Pl. Św. Ducha w Krakowie, w wycieczce krak. literatów na Wybrzeże i zorganizowanym przez nich programie w Gdańsku (1920). Następnie znalazła się w zespole nowo otwartego T. Bagatela w Kra­kowie (1920-23) i w krótkim czasie stała się ulubienicą publiczności. Zagrała tu około trzy­dziestu ról, głównie w repertuarze rozrywko­wym i sensacyjnym, np. Emma ("Dobrze skro­jony frak" Dregely'ego), Mela ("Moralność pani Dulskiej" Zapolskiej), Stefania ("Karykatury" Ki­sielewskiego), Mizzi ("Bogaty wujaszek" Weis­sa), Helena ("Ładna historia" Flersa i Caillaveta), Edyta ("Koteczka" Victora), Ruth ("Kobieta, która zabiła" Garricka), Zosia ("Damy i huzary" Fredry), Maria ("Ulubieniec kobiet" Hennequina i Mitchella), Pielęgniarka ("Morphium" Herzera), Janina ("Sublokatorka" Grzymały-Siedleckiego), Kasia ("Koniec Sodomy" Sudermanna), Córka ("R.H.Inżynier" Winawera), Jaqueline ("Miłość czuwa" Flersa i Caillaveta). Największą popularność przyniosła jej zagra­na na tej scenie i ciesząca się niezmiennym powodzeniem przez wiele lat, rola Anny w kom. "Świt, dzień i noc" Niccodemiego 1923. Zaproszona w tymże roku, wraz z partnerują­cym jej A. Węgierką do Warszawy, powtórzyła swój sukces na scenie T. Komedia, później Małego. Zaangażowana na sez. 1923/24 do zespołu A. Szyfmana, stała się od razu gwiaz­dą warsz. T. Polskiego i Małego, a jej kolejne role ściągały tłumy. Równocześnie podczas li­cznych objazdów kontynuowała występy w sztuce Niccodemiego (z czasem Węgierkę zastąpił jej mąż Z. Sawan, właśc. Nowako­wski, z którym przez wiele lat tworzyła jedną z najpopularniejszych par aktorskich). I tak odwiedziła m.in. Ciechocinek (1923), krak. Bagatelę (1924), Łódź (1925,1926), Kalisz (1926,1928,1935), Częstochowę i Lwów (1927), Katowice (1928), Gdańsk (1928,1930), Bydgoszcz (1928,1929), Toruń (1929), Sosno­wiec, Dąbrowę Górniczą, Płock, Stanisławów, Wilno (1930). W zespole T. Polskiego pozosta­ła do końca sez. 1928/29. Najciekawsze role na tej scenie, to m.in.: Stella ("Wspaniały rogacz" Crommelyncka), tyt. ("Święta Joanna" Shawa), Marta ("Zamiana" Claudela), Katarzyna ("Dia­beł i karczmarka" Krzywoszewskiego), Aniela ("Śluby panieńskie" Fredry), Lucyna ("Najpięk­niejsze oczy świata" Sarmenta), Michalina ("Osiołkowi w żłoby dano" Flersa i Caillaveta), Heliana ("Samuel Zborowski" Słowackiego), po­wtórzyła też kilka wcześniejszych ról. Ponad­to grała gościnnie w Łodzi ("Święta Joanna" i "Osiołkowi w żłoby dano" sez. 1926/27), w T. Nowym w Poznaniu ("Miłość czuwa" 1926, "Ład­na historia" 1927, "Trio" Lenza 1929, "Cień" Nic-codemiegol933), w T. Polskim w Katowicach (sez. 1928/29, 1929/30), w T. Małym we Lwo­wie w "Prawdziwej miłości" Bracco i z zespołem lwow. w Rzeszowie, Tarnowie, Drohobyczu i Borysławiu (1928). Ze sztuką "Trio" odwiedzi­ła ponownie Rzeszów, krak. Bagatelę, Kalisz (1929), Częstochowę, Gdańsk(1930) oraz Byd­goszcz (1930,1931). W 1931 w warsz. T.Polskim grała Zuzannę ("Nowi panowie" Flersa i Caillaveta), a w t. Morskie Oko wystąpiła w rewii "Halo, Malicka i Sawan". W 1. następ­nych odnosiła sukcesy głównie w T. Letnim w Warszawie, w takich rolach jak Rozalia ("Omal nie noc poślubna" Ellisa), Anka ("Życie jest skomplikowane" Kiedrzyńskiego) oraz Maud w operetce "Domek z kart" Granichstadtena. Równocześnie w 1. 1932-35 była aktorką T. Narodowego i Nowego w Warszawie, gdzie za­grała kolejne, znakomite role, jak np. Elżbieta Valois ("Don Carlos" Schillera), Panna Młoda ("Wesele" Wyspiańskiego), Dora ("Pierwsza sztu­ka Fanny" Shawa), tyt. ("Maria Stuart") i Luiza ("Intryga i miłość" Schillera), Kamilla ("Nie igra się z miłością" Musseta). W tym okresie odwie­dziła gościnnie m.in. Lublin, zaproszona do roli Jewdochy ("Sędziowie" Wyspiańskiego 1932), Łódź i Wilno ze swą popisową rolą Jo­anny w "Cieniu" (1933), T. Polski w Poznaniu, gdzie wystąpiła w "Marii Stuart" (czerwiec-październik 1934), później w "Domku z kart", "Cieniu" i jako Lilli w kom. Niewiarowiczowa "I co z takim robić" (czerwiec 1935). W sez. 1934/35 grała też gościnnie w T.im. Słowac­kiego w Krakowie w "Cieniu" oraz "Pierwszą sztukę Fanny", w Łodzi - "Świt, dzień i noc" oraz "I co z takim robić", w 1935 w Katowicach i Ka­liszu w "Cieniu" i "Co z takim robić". Sztukę Niewiarowicza zaprezentowała jeszcze w tym sa­mym roku w Płocku i Wilnie. W dniu 31 VIII 35 otworzyła przy ul. Karowej 18 w Warsza­wie własny t. pn. T. Malickiej, była (wspólnie z Sawanem) jego dyr. i kier. artyst., reż. i aktorką. Scena ta działała do 25 VI39, przy czym od 1 I t.r. w siedzibie przy Marszałko­wskiej 8. Niektóre role: Marysia ("Epoka tempa" Cwojdzińskiego), Gerti ("Trafika pani genera­łowej" Bus-Feketego), Ada ("Noe" Obey'a), Wiwia ("Profesja pani Warren" Shawa), tyt. ("Maria Stuart" Słowackiego), tyt. ("Kandyda" Shawa), tyt. ("Pani Bovary" wg Flauberta), Hania ("Ja­strząb wśród gołębi" Hertza). Z ostatnią rolą Julii (Julia kupuje sobie dziecko" Martineza Sierry i Maury) odwiedziła w lecie 1939 m.in. Bydgoszcz i Kielce. W sez. 1939/40 miała wy­stępować w zespole T. Narodowego i Nowego w Warszawie. W jej bogatym dorobku aktor­skim nie zabrakło też ról w głośnych, przed­wojennych filmach: "Niewolnica miłości" (Pro­stytutka) 1923, "Mogiła nieznanego żołnierza" (Nelly) 1927, "Zew morza" (Hanka) 1927, "Dzi­kuska" (Ita) 1928, "Szlakiem hańby" (Marysia) 1929, "Janko Muzykant" (Ewa) 1930, "Wiatr od morza" (Teresa) 1930, "Niebezpieczny raj" (Al­ma) 1931, "Pan Twardowski" (matka Twardo­wskiego) 1936. W okresie powojennym tylko raz wystąpiła w filmie "Bariera" (Sprzątaczka) 1966. Po wybuchu II wojny świat. była współ­założycielką (m.in. z J. Romanówną, M. Ćwi­klińską, J. Leszczyńskim) kawiarni "Bodo", później "U Aktorek" w Warszawie. W 1. 1940-44 występowała w jawnych t. Komedia oraz Rozmaitości "Jar". Pomagała oficerom AK, przyczyniła się do uwolnienia Z. Sawana z Oświęcimia. Za występy i bliskie kontakty z Niemcami została po wojnie ukarana przez Sąd Weryfikacyjny ZASP-u zakazem grania do 1 IX 47 w Warszawie, Krakowie, Poznaniu, Katowicach i Łodzi. Zajmowała się więc zespo­łami amat., prowadziła kursy recytatorskie, występowała pod patronatem Estrady Szcze­cińskiej na koncertach poetyckich np. w Opo­lu (1946-49). Równocześnie od 1947 była w zespole T. Polskiego w Szczecinie (od 1949 pn. T. Dramatyczne), gdzie poza znanymi już rolami, zagrała Elwirę ("Mąż i żona" Fredry), Ruth ("Niemcy" Kruczkowskiego), Kruczyninę ("Niewinni winowajcy" Ostrowskiego). Współ­pracowała ze szczecińską rozgłośnią PR. W 1948 zagrała gościnnie w Opolu po raz ko­lejny w swej karierze Annę w wyreżyserowa­nej przez siebie sztuce Niccodemiego. Wiosną 1950 opuściła ostatecznie Szczecin i zaanga­żowała się do T. Polskiego w Bielsku Białej. Powtórzyła tu swe role w sztukach Kruczko­wskiego, Ostrowskiego (granej pt. "Grzesznicy bez winy"), zagrała Rozaurę ("Sprytna wdówka" Goldoniego), którą reżyserowała z A. Gąsso­wskim. Następnie przeniosła się do Łodzi, gdzie wykładała w studium instruktorów t. ochotniczych, a także, w 1. 1951-56, grała i reżyserowała w T. Powszechnym. Upraw­nienia reżyserskie uzyskała w 1954. Waż­niejsze role: Kruczynina, po raz trzeci (tym razem we własnej reż.), Lady Milford ("Intryga i miłość" Schillera), Ewa ("Pałacyk w zaułku" braci Tur), Katarzyna ("Poskromienie złośnicy" Shakespeare'a), Zofia ("Współwinni" Goethego), tyt. ("Filomena Marturano" de Filipa, reż. z E. Stawowskim), ponadto reżyserowała "Królową śniegu" Andersena (grała rolę tyt.) i "Kopciusz­ka" Szwarca. W tym okresie grała i reżysero­wała gościnnie w Czeskim Cieszynie oraz w Częstochowie ("Grzesznicy bez winy" 1953). W 1. 1956-71 była aktorką T.im. Słowackiego w Krakowie, gdzie zagrała m.in. Arkadinę ("Czajka" Czechowa), Christine ("Żałoba przy­stoi Elektrze" O`Neilla), Idalię ("Fantazy" Sło­wackiego), Rollisonową ("Dziady" Mickiewicza), Demeter ("Noc listopadowa" Wyspiańskiego), księżnę Barbarę ("Bezimienne dzieło" Witkiewi­cza), Renę ("Kosmogonia" Iwaszkiewicza), reży­serowała na tej scenie: "Sprytną wdówkę" (rola tyt.), "Łowców głów" Regniera (Marta), "Osiem kobiet" Thomasa (Gaby), "Adelę i stresy" Barilleta i Gredy'ego (Felicja). W sez. 1958/59 wykła­dała grę aktorską w krak. PWST. W sez. 1961/62 reżyserowała gościnnie w T. Po­wszechnym w Łodzi "Łowców głów" i grała znów Martę, w tym samym sez. wystąpiła je­szcze na tej scenie w roli Natalii ("Miesiąc na wsi" Turgieniewa). W sez. 1963/64 jedyny raz po wojnie pojawiła się w Warszawie. W T. Ko­media zagrała Felicję we własnej realizacji sztuki "Adela i stresy". W sez. 1970/71 znów odwiedziła łódz. T. Powszechny, zaproszona do roli Pani Warren ("Profesja pani Warren" Shawa), wyreżyserowała też "Zatopione króle­stwo" Sikiryckiego i Sykały. W sez. 1971/72 go­ściła na scenie Starego T. w Krakowie jako Kornelia ("Klik-klak" Abramowa) oraz w krak. T. Rozmaitości jako Pani Warren ("Profesja pani Warren" - reż. własna). W 1. 1972-76 była w zespole T. Bagatela w Krakowie, gdzie za­grała swe ostatnie role: Panią Erlynne ("Wa­chlarz lady Windermere" Wilde'a) we własnej reż. z okazji jub. 50-lecia pracy scen. (10 XI 73), Ariadnę del Lago ("Słodki ptak młodości" Williamsa), a gościnnie w sez. 1976/77 wystą­piła na tej scenie w "Gwieździe" Kajzara oraz jako Pani Backer ("Motyle są wolne" Gershego). W sez. 1978/79 występowała jeszcze w roli Matki Barcza ("Radość z odzyskanego śmietni­ka" wg Kadena-Bandrowskiego). W 1. siedem­dziesiątych, podczas kilkakrotnych pobytów w Stanach Zjednoczonych u córki, dawała na zaproszenie Fundacji Kościuszkowskiej reci­tale pol. poezji np. w 1975 w Nowym Jorku i Filadelfii. Podobną działalność kontynuowa­ła jeszcze w 1. osiemdziesiątych w kraju, od­wiedzając z koncertami poetyckimi m.in. Kraków i Szczecin. Trzykrotnie wystąpiła w spektaklach TV: "Rocznica ślubu", "Niewinna bajka dziecka", "Klik-klak".
Źródło: Almanach Sceny Polskiej 1992/93 tom XXXIV, Instytut Sztuki PAN, Warszawa 1998