Osoby

KRAUZE Zdzisław (8 września 1929 Łódź – 13 czerwca 1997 Poznań),

aktor, reżyser. 

Był synem piekarza Szczepana Krauzego i Janiny z Jańczyków; mężem aktorki Heleny Krauze z Nowosielskich (ślub 4 kwietnia 1953 w Gdańsku). Wychowywał się i uczył w Łodzi, gdzie w 1949 w XVII Gimnazjum i Liceum zdał maturę, a w 1954 ukończył Państwową Wyższą Szkołę Aktorską. Podczas studiów statystował w Teatrze Nowym i Powszechnym. 

Po dyplomie, od 1 lipca 1954, na sezon 1954/55, zaangażował się do Bałtyckiego Teatru Dramatycznego w Koszalinie i zagrał tu: Juliana (Żabusia), Alfreda (Mąż i żona) i Janka Topolskiego (Lekkomyślna siostra). W sezonach 1955/56–1957/58 pracował w Teatrze im. Węgierki w Białymstoku, w 1958/59–1962/63 na scenie toruńskiej Teatru Ziemi Pomorskiej (od 1960 w Teatrze im. Horzycy w Toruniu), w 1963/64–1967/68 w Teatrach Dramatycznych w Szczecinie, w 1968/69–1970/71 w Teatrze Polskim w Bydgoszczy, w 1971/72–1980/81 w Teatrze Polskim w Poznaniu. W 1972, trenując jazdę konną przed zdjęciami do filmu Hubal, uległ wypadkowi, którego skutki bardzo ograniczyły jego występy na scenie; przez cztery lata chodził o kuli. Od 1 października 1982 do 30 kwietnia 1984 był na etacie aktora i reżysera w Estradzie Poznańskiej, w sezonie 1983/84 grał gościnnie w Teatrze Współczesnym w Szczecinie, a 1 maja 1984 odszedł na emeryturę. Od 1 lutego 1988 do 31 stycznia 1990 zaangażowany był jako aktor w Teatrze im. Fredry w Gnieźnie. 

Miał znakomite warunki zewnętrzne: był przystojny, wysoki, szczupły, o sportowej sylwetce, regularnych, wyrazistych rysach twarzy; jego głos miał ciepłą barytonową barwę. Z powodzeniem grał amantów i doświadczonych przez życie mężczyzn, którym dodawał pewnej wyniosłości i intrygującego spokoju. Na białostockiej scenie zagrał z dużym powodzeniem m.in.: Hrabiego Almavivę (Wesele Figara, 1956), Arganta (Szelmostwa Skapena, 1956), Fryderyka (Romeo i Janeczka, 1957), Oberona (Sen nocy letniej, 1958). W Toruniu był ulubieńcem publiczności; wysoko ocenione zostały tu przez recenzentów takie jego role, jak: Challee (Bunt na USS „Caine”, 1959), świetny Brighella (Księżniczka Turandot, 1959), Cezar (Kleopatra Morstina, 1960), Doktor Paweł Górka (Dom bez klamek, 1961), Michał Jarowoj (Lubow Jarowaja, 1962). Za cztery kreacje otrzymał nagrody na toruńskich Festiwalach Teatrów Polski Północnej; były to: Tancerz (Bar Wszystkich Świętych, 1961), Adolf Schulz (Skandal w Hellbergu, 1962), Walter (Rodzynek w słońcu, 1962) i Möbius (Fizycy, 1963). O roli Tancerza pisał Jerzy Niesiobędzki:

Bardzo prawdziwą, dramatyczną postać człowieka zepchniętego na margines społeczny stworzył Zdzisław Krauze [...] Obronną ręką wyszedł on z nieco przegadanych monologów, a w scenach, w których bez pośrednio uczestniczył w akcji, pokazał grę dynamiczną i ekspresywną. 

W Szczecinie zagrał duże i ważne role, m.in. Alfreda (Mąż i żona, 1964), Kirkora (Balladyna, 1965), Karola Moora (Zbójcy, 1966) i w dublurze z Andrzejem Kopiczyńskim Gustawa-Konrada oraz Adolfa (Dziady, 1966), jednak najważniejsze w okresie szczecińskim były jego prace reżyserskie i sprawowanie kierownictwa artystycznego Teatru Krypta w odbudowanym Zamku Książąt Pomorskich. Odkryta w nim jedna z piwnic, dawniej miejsce spoczynku Bogusławów, stała się atrakcyjną sceną dla małych form teatralnych, w których grali aktorzy teatru szczecińskiego w kostiumach, ale bez dekoracji. W zamyśle twórców miał to być „teatr intelektualny”, „teatr filozofii i moralitetu”. Działalność Krypty otwierało 4 maja 1964 przedstawienie w reżyserii Krauzego i z nim w roli tytułowej: Heloiza i Abelard Rogera Vaillanda. Przez cztery lata dał na tej scenie 19 premier, w tym: Pod drzwiami Wolfganga Borcherta, Bogowie Zygmunta Mycielskiego, Dwie przygody Lemuela Guliwera Jerzego Broszkiewicza, Śmierć na wybrzeżu Artemidy Romana Brandstaettera, Henryk IV Luigiego Pirandella, sztuk, które na afisz w Szczecinie nie trafiały; ostatnią premierą była Relacja Andrzeja Brychta (18 marca 1968). Przedstawienia były też grane w wielu miejscowościach województwa szczecińskiego. Jak wspominał Michał Misiorny, Krauze prowadził Teatr Krypta z ogromnym oddaniem i wiele tekstów dla tej sceny sam adaptował. 

Po odejściu w 1968 ze Szczecina, w Teatrze Polskim w Bydgoszczy reżyserował i grał role w swoich przedstawieniach, np. Doktora Osińskiego (Ostry dyżur, 1970) czy Bambergera (Czarna komedia, 1970); występował tu też jako: Angelo (Miarka za miarkę, 1969), Duke Mantee (Skamieniały las, 1970), Paweł (Rodeo, 1971), Admirał (Żeglarz, 1971). W Teatrze Polskim w Poznaniu zagrał m.in.: Pastora Parrisa (Czarownice z Salem, 1972), Firsa (Wiśniowy sad, 1974), Generała (Operetka, 1976), Narratora (Biesy, 1977), Orsina (Wieczór Trzech Króli, 1980). Przez wszystkie lata pobytu w Poznaniu kontynuował pracę reżyserską, ale poza teatrem zawodowym; prowadził teatr amatorski w poznańskim Domu Drukarza, a dla Estrady Poznańskiej przygotowywał spektakle pod nazwą Teatr Poezji i reżyserował przedstawienia małych form teatralnych. W Teatrze Współczesnym w Szczecinie występował gościnnie w roli Sędziego Kosseckiego (Popiół i diament, 1984); potem w Gnieźnie grał w 1988 Ojca (Przedwiośnie), a w 1989 tytułową rolę w Henryku VI na łowach, Borna (Dzień gniewu) i Doktora (Pierwszy dzień wolności). 

Występował w Teatrze Polskiego Radia, zagrał kilkanaście ról w spektaklach telewizyjnych. 

Bibliografia

Almanach 1996/97; Bydg. leksykon teatr. (il.); Cały świat gra komedię; Dziesięć Festiwali Teatrów Polski Północnej, Toruń 1968; Górska-Damięcka; 50 lat sceny toruńskiej s. 44, 46, 47, 57; Sośnicki: 40 lat; Sośnicki: Z sezonu; 60 lat sceny pol. w Toruniu (il.); Teatry w Szczecinie 1945–65 s. 21, 66; Dz. Wiecz. 1961 nr 109 (J. Niesiobędzki); Głos Szcz. 1989 nr 286; Teatr 1979 nr 17 (M. Misiorny; il.), 1997 nr 7/8; Akta (fot.), ZASP; Programy i wycinki prasowe, IS PAN; Almanach 1944–59; www.encyklopediateatru.pl; Inf. żony, Heleny Krauze. 

Ikonografia

Fot. – Bibl. Nar., IS PAN, ITWarszawa, MTWarszawa.

Źródło: Słownik biograficzny teatru polskiego 1910–2000, t. III, Instytut Sztuki PAN, Warszawa 2017.
Zachowano konwencję bibliograficzną i część skrótów używanych w źródłowej publikacji.