Osoby

KRUKOWSKI Kazimierz, także Lopek, pseudonim Kazimierz Zawisza (2 lutego 1901 Łódź – 24 grudnia 1984 Warszawa),

śpiewak, aktor, reżyser, dyrektor, kierownik artystyczny teatru.

Był synem Stanisława Krukowskiego, lekarza wojskowego, i Doroty z domu Rozenblat; mężem tancerki Władysławy Krukowskiej z domu Jaśkówny (ślub 31 października 1928 w Warszawie), krewnym Juliana Tuwima (zob. t. 1). Ukończył gimnazjum Kazimierza Kulwiecia w Warszawie i w 1921 rozpoczął studia na Wydziale Prawa Uniwersytetu Warszawskiego (studiów nie ukończył). Równocześnie uczył się aktorstwa: w 1920–21 w prywatnej szkole Stanisławy Wysockiej, a w 1921–23 w Oddziale Dramatycznym przy Konserwatorium Muzycznym. Z myślą o karierze śpiewaka kształcił głos (tenor liryczny) u Stanisława Boguckiego i Zygmunta Mossoczego. Jak wspominał, debiutował pod pseudonimem Zawisza, w objazdowym zespole operowym pod kierownictwem Tadeusza Wierzbickiego; śpiewał m.in. partie Turiddu (Rycerskość wieśniacza) i Arcyksięcia Leopolda (Żydówka). Występował również jako solista z orkiestrą symfoniczną Bronisława Szulca w warszawskiej Filharmonii i kabarecie Stańczyk, a we wrześniu 1924, dzięki protekcji Tuwima (nadal jako Zawisza) po raz pierwszy w kabarecie Qui Pro Quo. Początkowo śpiewał piosenki liryczne, ale wkrótce zasłynął jako znakomity wykonawca piosenek i monologów charakterystycznych. 

Pierwsze sukcesy odniósł wykonując utwory Mariana Hemara Wekselek i Pan nie zna Lopka? Lopek i kropka. Od tej pory utożsamiano go z tytułowym bohaterem tej piosenki. Lopek stał się kolejnym pseudonimem Krukowskiego, a jednocześnie symbolem określonego stylu kabaretowego – szmoncesu, polegającego na przedstawianiu za pomocą zabawnego żargonu, żydowskich typów. Charakterystyczna postać Lopka w kraciastym płaszczu i dziurawym meloniku wywoływała śmiech, ale i wzruszenie.

I wychodził nieodparcie śmieszny w swoim przydługim paltocie i naciśniętym na uszy meloniku, i skarżył się rozdzierająco [...] Po skończonej piosence publiczność ani myślała pozwolić swemu ulubieńcowi na zejście ze sceny bez trzech albo czterech bisów. Więc śpiewał jeszcze szlagiery z poprzednich programów: „To nie jest w porządku”, „Jak się nie ma co się lubi, to się lubi co się ma” i wreszcie najgłośniejszy „Pan nie zna Lopka?”. Z piosenki na piosenkę plastyczniej rysował się ich bohater, znakomita

w swojej trafności karykatura średniego kupca z Bielańskiej czy Nowolipek – więcej: synteza całego żydowskiego mieszczańsko-kupieckiego środowiska. Wiecznie stroskany, zakłopotany,

z głową zaprzątniętą tysiącem interesów, miewał jednak w życiu i swoje przyjemne chwile 

(Jerzy Jurandot). 

W Qui Pro Quo występował do 1930; wielokrotnie wyjeżdżał z nim na występy, np. do Krakowa (1925), Kielc (1927), Lwowa (1927, 1929), Wilna (1930), Gdańska (1930). W 1928 wziął udział w wielomiesięcznym tournée zespołu i odwiedził wówczas: Częstochowę, Kielce, Kraków, Zakopane, Bielsko, Przemyśl, Lwów, Tarnów, Siedlce. 

W latach 30. występował także w innych teatrach i kabaretach warszawskich, takich jak: Perskie Oko (1927), Colosseum (1929), Morskie Oko (1930–33; był tu kierownikiem artystycznym od maja do sierpnia 1933), Banda (1931–32), Femina (1933–34; kierownik artystyczny w sezonie 1933/34), Rex (1933), Nowy Momus (1933–34), Hollywood (1933, 1935), Cyganeria (1934), Wielka Rewia (1934–39), Stara Banda (1934–35), Teatr na Kredytowej (kierownik artystyczny 1934–35), The Lopek (kierownik artystyczny 1935), Cyrulik Warszawski (1936–38), Teatr 13 Rzędów (1936–37). Z teatrem Banda wyjeżdżał do Płocka i Kalisza (1932), z teatrem Cyrulik Warszawski do Kalisza, Płocka, Zakopanego (1938); z własnymi recitalami lub zespołami artystów warszawskich gościł często we Lwowie, w 1932 występował w Teatrze Gong w Łodzi i Krakowie, w 1933 w Sosnowcu i Płocku, w 1935 w Płocku i Radomiu, w 1936 w Teatrze Bagatela w Łodzi, a w 1939 z zespołem „Pięcioraczki warszawskie” odwiedził wiele miast Polski. W Warszawie był współzałożycielem i kierownikiem artystycznym teatru Ali Baba, który prowadził od kwietnia do września 1939. Pisał teksty satyryczne do wielu programów kabaretowych, często pełnił rolę konferansjera. 

Reżyserował rewie, komedie muzyczne i operetki, np. w teatrze Morskie Oko Przebój Warszawy (1932) i Rewię miłości (1933), w Teatrze na Kredytowej Piosenkę o Nadinie (1934) i To lubią kobiety (1935), w teatrze Wielka Rewia Całus i nic więcej i Jutro będzie lepiej (1936), To warto zobaczyć i Podwójne życie panny Leny (1937). W teatrze Ali Baba reżyserował programy Orzeł czy Rzeszka oraz Pakty i fakty, którego premiera odbyła się 1 września 1939.  

Nagrywał płyty, występował w radiu. Zagrał w kilkunastu filmach, w kilku z nich postać o imieniu Lopek, m.in. w Tajemnicy starego rodu (1928), Janku muzykancie (1930), Ułanach, ułanach, chłopcach malowanych (1932), 10% dla mnie (1933), a w ABC miłości aktora rewiowego Krupkowskiego (1935). 

Po wybuchu II wojny światowej, wraz z żoną, opuścił Warszawę. Dotarł do Grodna, a od grudnia 1939 został kierownikiem artystycznym rewiowego Teatru Miniatur pod dyrekcją A. Sziszkowa w Białymstoku; na początku 1940 wyruszył z nim na sześciotygodniowe tournée i występował m.in. w Grodnie, Lidzie, Baranowiczach, Nowogródku, Brześciu nad Bugiem, Pińsku, Wołkowysku, Mińsku. Po rozwiązaniu tego teatru założył, z A. Rosnerem, zespół Jazz Teatralizowany, z którym również objeżdżał prowincję i miasta ZSRR. W kwietniu 1941, w czasie występów z Jazzem w Moskwie, dołączył do zespołu goszczącego tu lwowski Teatr Miniatur, w którym pełnił rolę konferansjera i reżysera.

Wybuch wojny niemiecko-rosyjskiej zastał zespół w Kujbyszewie, skąd po kilkumiesięcznej tułaczce dotarł do Buzułuku, do tworzącej się na terenie ZSRR Armii Polskiej pod dowództwem generała Władysława Andersa. Objął wtedy kierownictwo Czołówki Teatralnej przy Dowództwie Armii Polskiej; pierwszą jej premierą był program Wesoły sylwester, wystawiony 31 grudnia 1941, a w styczniu 1942 reżyserował Szopkę polityczną Tadeusza Wittlina. Z Czołówką przeszedł cały szlak wojenny Armii, a następnie 2 Korpusu Polskiego, przez Irak, Palestynę (gdzie teatr zmienił nazwę na Teatr Polowy 2 Korpusu), ponownie Irak, Egipt, Włochy. Występował dla żołnierzy alianckich w różnych miastach Bliskiego Wschodu, m.in. w Tel-Awiwie, Hajfie, Jerozolimie, a potem we Włoszech. Często reżyserował programy Polish Parade (a także brał w nich udział), przeznaczone dla żołnierzy alianckich i ludności cywilnej w wykonaniu połączonych zespołów Krukowskiego oraz Feliksa Konarskiego. Popularnym widowiskiem w jego reżyserii było Serce w furażerce (premiera w 1943); z kolei we włoskim Fermo wystawił m.in. przerobioną na wodewil komedię Nikt mnie nie zna. Jesienią 1946, z zespołem, przyjechał do Wielkiej Brytanii. Z programami kabaretowymi odwiedzał polskie obozy wojskowe rozrzucone po Anglii i Szkocji, występował też w Londynie, na scenie Teatru Hemara w lokalu Klubu Polskiego „Orzeł Biały”. 

W 1948 wyjechał do Argentyny; w Buenos Aires prowadził lokal rozrywkowy pod nazwą Blue Sky, w którym także występował. W 1949 został tu dyrektorem i kierownikiem artystycznym Teatru Rozmaitości, skupiającego przedwojennych, polskich zawodowych aktorów. Przedstawienia odbywały się w soboty i niedziele (gaż nie wypłacano, więc większość aktorów utrzymywała się z innej pracy). Od 1952 siedzibą teatru był Dom Polski, a w 1954 przyjęto nazwę Nasz Teatr. Reżyserował: Sublokatorkę, Maman do wzięcia, Klub kawalerów, Ich czworo, Moralność pani Dulskiej, Gwałtu, co się dzieje!, Wesele. We wrześniu 1956 wrócił do Warszawy. W październiku tego roku wystąpił w programie Kłopoty z popiersiami w Teatrze Syrena, a wkrótce zaangażowany do zespołu grał tu końca sezonu 1970/71. Od 1 czerwca 1957 do końca sezonu 1960/61 był dyrektorem Syreny, od 1958 także Sceny Buffo. Reżyserował komedie, rewie, programy składane, m.in.: Maman do wzięcia, Bez dewiz – 1957; Baloniki, baloniki (rola Amadeusza Dymka), Nasze jajko, Sublokatorka – 1958; Zawiążmy supełek, Czym chata bogata, Maestro (rola Nikodema Koma) – 1959; Hallo, Romeo, Nasza żartoteka, Hajże na stolicę – 1960; Hrabina z importu (1961), Przyjmujemy w komizm (1963), Nasza jubilatka (1964). Występował w większości programów składanych, do wielu z nich pisał teksty satyryczne i piosenki. W 1960 z zespołem Syreny i specjalnym programem Życie jest piękne wyjeżdżał do Moskwy i Leningradu. Po przejściu na emeryturę, występował jeszcze na scenie Syreny gościnnie. W 1979 zagrał ostatnią rolę, Pana Kazia (Wielki Dodek), w spektaklu poświęconym Adolfowi Dymszy. W sezonie 1958/59 grał w Teatrze Komedii Muzycznej w Poznaniu w programie Rewia humoru. 

W 1959 w Warszawie prowadził kabaret Cyganeria w Hotelu Grand, a w 1963–67 kabaret U Lopka w warszawskim Hotelu Bristol. W 1970 zagrał w filmie Pan Dodek. 

Przez wiele lat współpracował z telewizją, był konsultantem redakcji rozrywkowych, scenarzystą i reżyserem programów, np. w 1978–79 prowadził, oparty na własnych wspomnieniach, program Mała antologia kabaretu. W 1963–68 zasiadał w Radzie Artystycznej Stołecznej Estrady, przewodniczył też Komisji Egzaminacyjnej dla kandydatów na artystów estrady oraz jury, odbywającego się corocznie w latach 60. Ogólnopolskiego Festiwalu Zespołów Estradowych. Obchodził jubileusze pracy artystycznej: w 1955 w Buenos Aires jubileusz 30-lecia, 17 grudnia 1974 w Teatrze Syrena podczas spektaklu Oby nam się jubileusz 50-lecia, a 4 marca 1981 podczas autorskiego programu telewizyjnego 60-lecia pracy oraz 80-lecia urodzin. W 1979 otrzymał nagrodę Ministra Kultury i Sztuki I st. za całokształt pracy artystycznej oraz osiągnięcia w dziedzinie programów rozrywkowych. Opublikował wspomnienia: Moja Warszawka (Warszawa 1957), Mała antologia kabaretu (Warszawa 1982), Z Melpomeną na migracji (Warszawa 1987). Był członkiem Związku Artystów Scen Polskich za Granicą, Członkiem Zasłużonym SPATiF-ZASP-u. 

Bibliografia

Almanach 1984/85; Artyści emigracyjnej Melpomeny 1939–95 (il.) Boy: Pisma t. 20–28; Ciesielski: Teatr pol. w Gdańsku; Dramat i teatr emigracyjny po roku 1939; Dymek z papierosa s. 208, passim; R.M. Groński: Jak w przedwojennym kabarecie, Warszawa 1987 s. 46, 113; Groński: Od Siedmiu Kotów s. 71–86; Hist. filmu t. 1–3 (il.) I. Kiec: W kabarecie, Wrocław 2004 (il.); J. Jurandot: Dzieje śmiechu, Warszawa 1959 s. 7, 9–10 (cyt.). 11, 30, 41, 46, 62, 175, 177, Kaszyński: Teatralia kaliskie; Konarska-Pabiniak: Repertuar; Krasiński: Warsz. sceny (il.); Krukowski: Warszawka (il.); Krukowski: Z Melpomeną (il.); Lerski: Syrena Record (il.); Marczak-Oborski: Teatr czasu wojny; Mieszkowska: Była sobie piosenka; Mieszkowska: Hemar; Mościcki: Qui Pro Quo (il.); Sempoliński: Wielcy artyści (il.); Sempoliński: Druga połowa (il.); Szletyński: Siedem gawęd s. 45; T. Syrena 1947–2007 (il.); Wilski: Szkolnictwo; Wilno teatralne; Żydzi w lustrze dramatu, teatru i krytyki teatralnej. Pod red. E. Udalskiej, Katowice 2004 (D. Fox: Teatralny rodowód Lopka. Na marginesie szmoncesu); Białostocczyzna 1999 nr 4 (W. Śleszyński); Ekran 1960 nr 49 (il.), 1985 nr 2 (il.); Kur. Warsz. 1925 nr 246, 1927 nr 212, 1929 nr 172, 215, 356, 1930 nr 263, 312, 1931 nr 98, 140, 182, 308, 1932 nr 26, 82, 110, 163, 214, 260, 1933 nr 14, 46, 152, 189, 241, 267, 297, 317, 1934 nr 83, 168, 197, 247, 282, 287, 1935 nr 15, 93, 252, 322, 1936 nr 23, 55, 106, 181, 331, 1937 nr 23, 86, 111, 132, 249, 291, 1938 nr 19, 83, 248, 293, 332, 1939 nr 21, 79, 149, 242; Pam. Teatr. 1963 z. 1–4 s. 6, 16, 38, 48, 253, 1988 z. 1–2 s. 50, 1991 z. 3–4 s. 561, 687, 707, 1997 z. 1–4 s. 695, 698, 699, 1998 z. 1–2 s. 2, 5, 7–9, 13, 15, 18, 162–177 (A. Mieszkowska), 2009 z. 1–2 s. 64; Rampa 1938/39 nr 1; Tyg. Ilustr. 1930 nr 10 (il.); Życie Warsz. 1974 nr 298, 1978 nr 259 (il.), 1983 nr 254; Afisze, programy i wycinki prasowe, IS PAN; Akt ślubu wpis nr I/430/1962 i zgonu nr IV/3036/1984, Arch. USC Warszawa; Akta, Arch. Emigracji, Toruń, Arch., Uniw. Warsz.; ZASP; www.filmpolski.pl

Ikonografia

S.I. Witkiewicz: Portret, karyk. „w «Tece tajemnej» Hemplów jako Minister spraw kabaretowych”, po 1926, inf. Pam. Teatr. 1990 z. 1–2 s. 195; Jotes (J. Szwajcer), trzy portrety, karyk.: rys., tusz, piórko, ok. 1935 – MKWarszawa, rys., tusz, repr. Twarze i buźki i rys. „Fragment panoramy Małej Ziemiańskiej” (K. w grupie), repr. J. Szwajcer: Ze wspomnień karykaturzysty, Wrocław 1960; J. Zaruba: Karyk., rys., repr. Szpilki 1956 nr 41 i karyk., rys., repr. J. Jurandot: Dzieje śmiechu, Warszawa 1959; T. Ginko: Portret, karyk., rys., tusz, oł., kredki, karton, ok. 1965; K. Ferster: Portret „Syrenka Warszawska”, karyk., rys., tusz, papier – MK Warszawa; NOT (T. Nowicki): Portret, karyk., rys., tusz – MNPoznań; A. Perzyk: Portret, karyk. rys., repr. K. Krukowski: Mała antologia kabaretu, Warszawa 1982; J. Srokowski: Portret, karyk., rys., repr. Groński: Od Siedmiu Kotów s. 78; E. Mańczak, trzy portrety, karyk.: rys., repr. Rendez-vous z Syreną, rys., repr. Scena 1988 nr 7 i rys., tusz – własność autora, inf. Twarze i buźki; J. Molik: Portret, karyk., rys., repr. Tydzień 1979 nr 18; Fot. – Bibl. Nar., ITWarszawa, MTWarszawa, NAC.

Źródło: Słownik biograficzny teatru polskiego 1910–2000, t. III, Instytut Sztuki PAN, Warszawa 2017.
Zachowano konwencję bibliograficzną i część skrótów używanych w źródłowej publikacji.

Biogram w Almanachu Sceny Polskiej

Kazimierz Krukowski, pseud. Zawisza, Lopek (2 II 1901 Łódź - 24 XII 1984 Warszawa), śpiewak, aktor, reż., dyr. i kier. art. teatru. W l. 1920-23 był słuchaczem wydz. filozofii UW, równocześnie uczęszczał do prywatnej szkoły dram. Stanisławy Wysoc­kiej, a następnie pod kier. tejże do Oddzia­łu Dram. przy Konserwatorium Muz. w War­szawie. Lekcji śpiewu udzielali mu Stani­sław Bogucki i Zygmunt Mossoczy. Po ukończeniu szkoły dram. został zaangażo­wany jako tenor do objazdowego zespołu operowego Tadeusza Wierzbickiego (Turiddu w "Rycerskości wieśniaczej" Mascagniego, Arcyksiążę w "Żydówce" Halevy'ego), występo­wał też jako solista z orkiestrą symfoniczną Bronisława Szulca w Filharmonii Warsz., na koncertach w Ciechocinku (1924) oraz w warsz. t. Stańczyk. We wrześniu 1924 zade­biutował (nadal pod pseud. Zawisza) na scenie warsz. t. Qui-Pro-Quo, gdzie wkrótce zasłynął jako niezrównany interpretator pio­senek i monologów charakterystycznych. W 1926 zaśpiewał na tej scenie piosenkę "Pan nie zna Lopka? Lopek i kropka" i pozostał odtąd nierozerwalnie związany z jej boha­terem. Lopek stał się jego pseudonimem, symbolem dowcipu i specjalnego stylu ka­baretowego. Był filarem Qui-Pro-Quo przez cały okres działalności tej sceny (do 1932), ponadto niezmiennym powodzeniem cieszyły się jego występy w warsz. t. Perskie Oko (1927), Colosseum (1929), Morskie Oko (1939-33 , tu debiut reż. w 1930, zastępca kier. 33, kier. art. od V t. r.), Banda (1931- 32), Femina (1932-34, kier. art. w sez. 1933/34), Rex (1933), Nowy Momus (1933-34), Hollywood (1933, 1935), Cyganeria (1934), Wielka Rewia (1934-39), Stara Banda (1934-35), T. na Kredytowej (1934-35 i kier. art.), Café-Club (1935), The Lopek (1935, art.), Cyrulik Warsz. (1936-38), T. 13 Rzędów (1936-37), w kawiarni Ziemiańska. W 1939 był współtwórcą i kier. art. t. Ali Baba zespołami rewiowymi wyjeżdżał często na występy gościnne, m.in. w 1925 z zesp. Pro-Qüo do Krakowa, w 1927 do Kielc i Lwowa, w 1928 wziął udział w wielomiesięcznym tourne Qui-Pro-Quo (Częstochowa Kielce, Zakopane, Bielsko-Biała, Kalisz, Przemyśl, Lwów, Tarnów, Płock, Siedlce), w 1929 do T. Gong w Łodzi i Krakowie, do Lwowa, w 1930 do Częstochowy i z Qui-Pro-Quo do Gdańska i Krakowa, gdzie był też w 1931 i 1932, w 1932 ponadto w Kaliszu i Płocku z t. Banda, w 1933 do Sosnowca i Płocka, w 1935 z własnym zespołem Płocka i Radomia, w 1936 do T. Letniego "Bagatela" w Łodzi, w 1937 do Częstochowy, w 1938 z Cyrulikiem Warsz. do Kielc, Płocka i Zakopanego, w 1939 do Stanisławowa i Częstochowy. W 1. 1930-39 reżyserował rewie, takie jak "Przebój Warszawy", "Rewia miłości", "Lopek na LOPP", "Rewia Warszawy", "To warto zobaczyć", komedie muz., jak np. "Piosenka o Nadine", "Całus i nic więcej" Halaszka, "Podwójne życie panny Leny" Szilagy i Eisemanna, "Jutro będzie lepiej" Benatzky'ego, operetki, np. "To lubią kobiety" Kollo oraz programy kabaretowe, np. "Orzeł czy Rzeszka" Hemara i Własta, "Pakty i fakty" Tuwima, Hemara i Własta. Był autorem tekstów satyrycznych, konferansjerem, nagrywał płyty, występował w filmach, "Ziemia obiecana" (1927), "Janko muzykant" (1930), "Ułani, ułani, chłopcy malowani" (1931), "10 proc. dla mnie" (1932), "Co mój mąż robi w nocy" (1934), "Ada, to nie wypada" (1936), "Parada Warszawy" (1937). W l. 1940-41 prowadził rewiowy T. Miniatur w Grodnie i Białymstoku, z którym objeżdżał wiele ZSRR, m.in. zimą 1941 występował w Tockoje, 31 XII t.r. reżyserował w Buzułuku "Wesoły Sylwester", przedstawienie Czo­łówki Rewiowej Wojskowego Biura Propa­gandy i Oświaty. Od 1942 prowadził zespół rewiowy przy Armii Polskiej na Wschodzie, który łącząc się niekiedy z zespołem Ref-Rena pn. "Polish Parade" przeszedł z armią Drugiego Korpusu szlak poprzez Teheran, Irak, Syrię, Palestynę, Egipt, Włochy, Niem­cy do Anglii. Był m.in. reż. rewii "Jutro będzie lepiej". Otrzymał wiele odznaczeń, m.in. Krzyż Monte Cassino, Brytyjską Gwia­zdę. W l. 1946-48 kier. w polsko-angielskim t. objazdowym na terenie Anglii, w l. 1948-56 był aktorem i kier. art. T. Pol­skiego w Buenos Aires, gdzie wystawił m. in. "Wesele" Wyspiańskiego. Po powrocie z Argentyny został zaangażowany na sez. 1956/57 do T. Syrena w Warszawie, okreso­wo sprawował też dyr. i kier. art. tej sce­ny (1 VI 57 - sez. 1960/61, a latem 1958 objął też drugą scenę - T. Buffo). W sez. 1958/59 występował gościnnie w Komedii Muz. w Poznaniu, w programie Rewia humoru, w lecie 1960 z zespołem Syreny w Moskwie i Leningradzie. W 1959 prowadził kabaret "Cyganeria" w Grand Hotelu, w l. 1963-68 kabaret "U Lopka" w Bristolu. W zespole warsz. Syreny grał i reżyserował do 1971, a w nast. l. grał tu gościnnie (np. 1978-80). Wystawił m.in. "Maman do wzię­cia" Grzymały-Siedleckiego, "Baloniki, balo­niki" Korcellego, "Maestro" Minkiewicza i Ma­rianowicza, "Hallo, Romeo" Rattigana, program skł. "Hajże na stolicę", "Hrabinę z importu" Berwińskiej. 14 XII 74 podczas spektaklu "Oby nam się!" obchodził jubileusz 50-lecia pra­cy art., a 4 III 81 podczas autorskiego pro­gramu telewizyjnego 60-lecie pracy i 80-lecie urodzin. Przez wiele lat współpracował z TV, był konsultantem redakcji rozrywko­wej, scenarzystą i reżyserem programów roz­rywkowych. Przewodniczył komisji egzami­nacyjnej dla aktorów estradowych. Opubliko­wał wspomnienia pt. "Moja Warszawka" (1957), "Mała antologia dramatu" (1982); "Z melpomeną na emigracji" (1987). Źródło: Almanach sceny polskiej 1984/85. Tom XXVI. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe - Warszawa 1989.