Osoby

KUZIEMSKI Eliasz, także Eliasz Kuziemski-Oparek, właściwie Eliasz Oparek (30 lipca 1922 Kuty koło Kosowa na Pokuciu – 1 czerwca 2000 Wrocław),

aktor. 

Był synem Marii Oparek; jego pierwszą żoną była Wanda Elżbieta z domu Hanczarek (ślub 17 października 1956 we Wrocławiu), drugą aktorka Ludmiła Dąbrowska (ślub 30 czerwca 1975 we Wrocławiu). Nazwisko Kuziemski to pseudonim artystyczny. Do szkoły uczęszczał w Kołomyi, naukę w gimnazjum przerwał wybuch II wojny światowej. W czasie okupacji niemieckiej został wywieziony na roboty przymusowe do Niemiec, skąd wrócił w 1946. Od listopada 1947 do końca lipca 1949 był referentem w Urzędzie Miejskim w Brzegu na Opolszczyźnie. Równocześnie współpracował z miejscowym teatrem amatorskim pod kierownictwem L. Citryka. 

Od 15 października 1949 przeszedł do Teatru Młodego Widza we Wrocławiu (od stycznia 1947 Teatr Rozmaitości) i występował w nim do 31 grudnia 1958. W 1952 w Warszawie zdał eksternistyczny egzamin aktorski. Na scenie wrocławskiej zagrał role: Dorskiego (Ostatnia wola), Jana Strasza (Rozbitki), Żeligi (Bosman z „Bajki”), Von Kalba (Intryga i miłość), Don Rodryga (Cyd), Noaha (Zaklinacz deszczu). W I połowie 1959 do końca sezonu 1959/60 był aktorem w Teatrze Wybrzeże w Gdańsku; występował w spektaklach reżyserowanych przez Zygmunta Hübnera, Jerzego Golińskiego, Andrzeja Wajdę, jako: Fomicz (Zbrodnia i kara), Protogenes (Kaligula), Francisko (Hamlet). Zagrał też Mackie Majchra (Opera za trzy grosze, 1960), który w jego wykonaniu był bandytą cynicznym, uwodzicielskim, umiejętnie łączył cechy gangstera oraz kupca i (według krytyków) stworzyłby kreację, gdyby miał lepsze warunki głosowe. 

Od 1 października 1960 wrócił do Wrocławia, do 31 sierpnia 1964 grał w Teatrze Rozmaitości, np.: Jima Tyrone’a (Księżyc dla poniżonych), Kamila Sevigne (Idiotka), Karła (Horsztyński) i rolę Andrzeja Beneta (Człowiek, który przyszedł w piątek), którą Józef Kelera nazwał „kreacją”:

objawił urzekającą precyzję kształtowania typu i sylwetki – studium postaci komediowej, wycieniowane w każdym detalu wręcz popisowo. Było to aktorstwo mięsiste, pełne, przywołujące pamięć mistrzów starej szkoły, ale jednocześnie wyposażone

w subtelny dowcip.

W 1961 wystąpił jako Filip (Bal w operze) w Operetce Dolnośląskiej. W sezonie 1964/65 w Teatrze Śląskim w Katowicach zagrał Pana Jowialskiego oraz Lenina (Kremlowskie kuranty; nagroda na III Festiwalu Sztuk Rosyjskich i Radzieckich w Katowicach, 1964) i wyreżyserował Człowieka, który przyszedł w piątek. 

Potem na stałe wrócił do Wrocławia; od sezonu 1965/66 ponownie zaangażowany do Teatru Rozmaitości (od 1967/68 Teatr Współczesny im. Wiercińskiego), pozostał tu do końca sezonu 1970/71. Wśród wielu dobrych ról, które tu zagrał, był np. Prisypkin w wybitnym przedstawieniu Pluskwy Jerzego Jarockiego (1967), oceniony niejedno znacznie: chwalono zabawność i wyrazistość postaci, ale zarzucano zbyt dużą jej statyczność, „nieruchomość rysunku psychologicznego” (Irena Sławińska); Wójt Błażej (Zielone rękawice, 1967) był świetny: „rasowy i w bardzo plebejskim typie”; za tę rolę otrzymał nagrodę Towarzystwa Miłośników Wrocławia (1968). Z sukcesem grał też: Pulsa (Quiz), tytułowego Króla IV, Hrabiego (Derby w pałacu), Konrada Steisshäuptla (Maliniarz), Wyrobnika (Śmierć na gruszy), Boza (Każdy kocha Opalę), Egeona (Komedia omyłek), Kelnera Cyryla (Stara kobieta wysiaduje). Od sezonu 1971/72 do 31 grudnia 1985 występował w Teatrze Polskim, w rolach.: Sir Tobiasza Czkawki (Wieczór Trzech Króli, 1972), Księcia Buckingham (Ryszard III, 1973); Gubernatora (Śmierć gubernatora), Michała A. Berlioza (Czy pan widział Poncjusza Piłata?) – 1974; Paganiniego (Rzeźnia Sławomira Mrożka), Berta (Śmiertelny taniec) – 1975; Szambelana (Ślub, 1976), Wuja (Ameryka, 1980), Gnębona Puczymordy (Szewcy, 1982). Od 1 stycznia 1986 wrócił do Teatru Współczesnego; 31 grudnia 1988 przeszedł na emeryturę, ale pozostał w teatrze na niepełnym etacie. W styczniu 1989 obchodził na tej scenie jubileusz 40-lecia pracy artystycznej, potem występował jeszcze, np. w rolach.: Marmieładowa (Zbrodnia i kara, 1990), Starego (Podział, 1993). 

W opinii krytyków, należał do czołówki wrocławskich aktorów; Józef Kelera, który śledził jego aktorskie dokonania, uważał, że w 1957 rolą Stanleya (Tramwaj zwany pożądaniem) zasygnalizował po raz pierwszy „nietuzinkowe możliwości aktorskie”. Potem, według tego krytyka, kształtował swoje rzemiosło bardzo pracowicie i konsekwentnie, jego role były coraz bardziej dojrzałe artystycznie, wyraziste, ostre, ale psychologicznie prawdziwe. Był aktorem charakterystycznym i, choć nie obdarzony „żywiołową siłą komiczną”, tworzył często sylwetki „krwiste” (np. sir John Falstaff w Henryku IV, 1965), pełne i bogate. Nie przepadał za rolami rezonerów, lubił grać postaci o silnych charakterach, nawet skończonych drani, w których starał się odnaleźć i ukazać pierwiastek człowieczeństwa. Jego ciepła powierzchowność zjednywała mu sympatię widzów; był ich ulubieńcem, a prywatnie świetnym gawędziarzem. Każdą rolę bardzo solidnie przygotowywał, co skwitował metaforycznie jeden z recenzentów, po obejrzeniu Kuziemskiego w roli Starego (Krokodyl, 1983):

bezbłędny, sceniczny mechanizm, sprawny i dobrze naoliwiony. Dzięki bezusterkowej grze Kuziemskiego można regulować zegarki, dawać słowo honoru, polegać jak na Zawiszy, wierzyć

w pojednanie narodowe, w lepsze jutro 

(Zdzisław Smektała).

Przez wiele lat współpracował z rozgłośnią Polskiego Radia we Wrocławiu. W 1964–88 wystąpił w rolach drugoplanowych i epizodycznych w około 20. spektaklach Teatru TV, w 1956–90 w ponad 50. filmach i kilkunastu telewizyjnych serialach, grał najróżniejsze postaci, np. urzędników, ludzi w mundurach, ale też osoby duchowne. Jedną z najpopularniejszych jego ról filmowych był cwaniak, młynarz Kokeszko w Samych swoich. 

Bibliografia

Almanach 1999/2000; Kelera: Takie były zabawy; Kelera: Wrocław; Linert: T. Śląski 1949–92 (il.); Panorama kultury współczesnego Wrocławia, Wrocław 1970; Szczepkowska: 20 lat t. na Wybrzeżu; T. Współczesny Wrocław 1966–71 (il.); Gaz. Dolnośląska 2000 nr 131; Gaz. Rob. 1967 nr 53, 1983 nr 45 (Z. Smektała); Kwartalnik Film. 2002 nr 37–38; Odra 1964 nr 4 (J. Kelera), 1965 nr 12 (J. Kelera); Trybuna Rob. 1967 nr 284 (I. Sławińska); Życie Lit. 1967 nr 45; Akta, T. Współczesny im. Wiercińskiego Wrocław, ZASP (fot.); Akty ślubów i zgonu, Arch. USC Wrocław; Programy, wycinki prasowe, IS PAN; Almanach 1944–59; www.filmpolski.pl 

Ikonografia

Fot. – IS PAN, ITWarszawa, T. Polski Wrocław.

Źródło: Słownik biograficzny teatru polskiego 1910–2000, t. III, Instytut Sztuki PAN, Warszawa 2017.
Zachowano konwencję bibliograficzną i część skrótów używanych w źródłowej publikacji.