Osoby

ŁUCZYCKA Wanda, zamężna Meller (2 lipca 1907 Józefów koło Biłgoraja – 3 lipca 1996 Skolimów koło Warszawy),

aktorka. 

Była córką leśnika Tadeusza Łuczyckiego i Idalii z Adamowiczów; żoną aktora i dyrektora teatru Mariana Mellera (zob. t. 2; ślub 14 kwietnia 1936 w Warszawie). Na scenie zawsze występowała pod nazwiskiem panieńskim. Dzieciństwo spędziła w Lublinie, gdzie chodziła do szkoły Urszulanek. Maturę zdała na pensji J. Popielewskiej i J. Roszkowskiej w Warszawie, a w 1932 ukończyła tu Oddział Dramatyczny Państwowego Konserwatorium Muzycznego. 

Na sezon 1932/33 zaangażowała się do Teatru Miejskiego w Toruniu, gdzie występowała np. jako: Maria (Dzika pszczoła), Krystyna (Mademoiselle), Sabina (Żołnierz królowej Madagaskaru), Anna (Warszawianka); lokalni recenzenci przepowiadali jej „piękną” i „owocną” karierę. W sezonach 1933/34 i 1934/35 była w zespole Teatru Wołyńskiego im. Słowackiego z siedzibą w Łucku; zagrała kilkanaście głównych ról, m.in.: Janę (Przechodzień), Wandę (W małym domku), Tatianę Pietrowną (Towariszcz), Żonę (Ich czworo), Sylwię (Cudzik i S-ka), Mirę Veczerę (Życie jest skomplikowane), Halinę Otocką (Firma). Recenzenci chwalili ją za naturalną grę, „bez odrobiny szarży”, „szczery talent oraz inteligencję aktorską”. W sezonie 1935/36 występowała w objazdach z Zespołem Reduty w roli Łuki (Żołnierz i bohater; maj, czerwiec 1936). Od sezonu 1936/37 do 1938 grała w Teatrze Popularnym w Łodzi, np. tytułową Kaśkę Kariatydę, z przerwą od 1 listopada do 19 grudnia 1936, kiedy brała udział w objeździe Teatru Wołyńskiego jako Madame Sans-Gêne. W lipcu 1937 w Teatrze Narodowym w Warszawie występowała w Mężu z grzeczności (sama podawała, że była tu zaangażowana także w 1938, ale nie znalazło to potwierdzenia w obsadach). Zagrała dwie małe role w filmach: Sygnały (1938) i O czym się nie mówi (1939). 

Po wybuchu II wojny światowej wyjechała na wieś w Lubelskie, gdzie przeżyła okupację niemiecką. W 1944 zaangażowała się do Teatru Wojska Polskiego w Lublinie, a od marca 1945 była jego aktorką w Łodzi. Występowała w rolach: Heleny (Lekkomyślna siostra), Fiokły Iwanowny (Ożenek) oraz Żanety Dylskiej (Wilki w nocy), którą, według Edwarda Csató, grała „ostro, zarysowując poszczególne sytuacje dobitnie, jaskrawo”. W sezonie 1946/47 występowała w łódzkim Teatrze Kameralnym Domu Żołnierza, np. w roli Katarzyny (Żołnierz i bohater). W 1947 przeniosła się do Warszawy i już do końca kariery związana była ze stołecznymi scenami. W sezonie 1947/48 grała w Teatrze Nowym Annę Andrejewną (Rewizor), w 1948/49 w Teatrze Rozmaitości Maniewiczową (Żabusia), a od 1949/50 do listopada 1954 w Teatrze Narodowym: Głafirę (Jegor Bułyczow i inni, 1949), Wolffową (Bobrowe futro, 1953), Marcelinę (Szalony dzień, czyli Wesele Figara, 1954). Od 1955 do końca sezonu 1963/64 należała do zespołu Teatru Domu Wojska Polskiego (od 1959 Teatru Dramatycznego), a od 1964/65 do końca 1968 ponownie Teatru Narodowego, gdzie zagrała: Ewę (Wyszedł z domu, 1965), Rozalię Wścieklicową (Jan Maciej Karol Wścieklica, 1966), Petronelę (Ciężkie czasy, 1968). 

Od 1 stycznia 1969 wróciła do Teatru Dramatycznego i występowała w nim do emerytury, na którą przeszła 1 maja 1985. Na scenie tej, gdzie w latach 50. najpełniej rozwinął się jej talent, zagrała już poprzednio szereg ważnych ról w głośnych przedstawieniach; były to: Gospodyni (Wesele, 1955), Wdowa Szin (Dobry człowiek z Seczuanu, 1956); Kopecka (Szwejk Bertolta Brechta), Królowa Małgorzata (Iwona księżniczka Burgunda) – 1957; Szmuglerka (Pan Puntila i jego sługa Matti), Klara Zachanassian (Wizyta starszej pani) – 1958; Kornelia (Uczta morderców), Tłusta kobieta (Kartoteka) – 1960; Jokasta (Król Edyp Sofoklesa, 1961); a po powrocie na tę scenę: Franciszka (Franciszka i kaci), Lira (Guernica) – 1969; Eleonora (Król Jan według Szekspira, 1970), Barbetti (Żeby wszystko było jak należy, 1973), Matka (Rzeźnia, 1975), Księża gospodyni (Operetka, 1980 i 1983). 

Już w latach 30. ceniono jej warsztat i skalę środków wyrazu, a kiedy wróciła na scenę po przerwie wojennej, wzbogaciła swoje aktorstwo. Według niektórych krytyków, najciekawsza była w nowym typie dramaturgii, który na scenach polskich pojawił się po 1955 i wymagał specyficznego stylu gry. Dwie bohaterki dramatów Dürrenmatta, w reżyserii Ludwika René, stały się jej najwybitniejszymi rolami i weszły do historii powojennego teatru: Klara Zachanassian w Wizycie starszej pani i Matylda von Zahnd w Fizykach. W znakomity sposób udało się aktorce połączyć w obu postaciach „czarny” humor i groteskę zgrozą, szczególnie w Klarze Zachanassian. Nietypowa charakteryzacja starszej pani: kredowo-biała cera i czerwone włosy („jak krew”), podkreślone i wyraziste oczy w złej nieruchomej twarzy, kosztowna i ciężka suknia, dwie protezy (ręki i nogi) – czyniły ją „uosobieniem Zemsty”.

Wyglądała jak bogini antyczna, która zstąpiła na ziemię 

(Karolina Beylin);

ale była „pełnokrwistą kobietą”, tragicznie doświadczoną przez los, cyniczną, niezniszczalną i ponadczasową. Budziła uzasadnioną grozę, jako bezwzględna miliarderka, żądna zemsty na byłym kochanku, nie tracąc przy tym cech ludzkich. Zachowywała się jak postać realna,

w miarę silna, w miarę groźna, w miarę ironiczna,

z niekłamanym humorem i wdziękiem 

(Maria Czanerle).

Jej Matylda von Zahnd – garbata, o rzadkich, siwych włosach, i władczych ruchach,

była postacią innego wymiaru, ona była «losem» fizyków, tak jak Klara była «losem» miasteczka Güllen 

(Andrzej Wirth);

aktorka zagrała studium cichego szaleństwa, a

obłęd podstarzałej dyrektorki [...] zaznaczyła środkami tak wysublimowanymi, że są one prawie literaturą, nie aktorstwem: bezbarwność głosu w pierwszych scenach i charkliwy skowyt

w finałowym wybuchu nie mają w sobie nic z naturalistycznych symptomów szaleństwa, nic z teatralne go banału 

(Witold Filler).

Po latach sama mówiła:

dzięki Dürrenmattowi uważam okres mego życia aktorskiego

w Teatrze Dramatycznym za najciekawszy. 

Grała dużo, ale ze zmiennym powodzeniem. Do nieudanych jej ról zaliczano np. Jokastę (Król Edyp), „zanadto poczciwą, stroskaną mieszczańską żonę, za mało władczą królową” (Roman Szydłowski); jej „płaska rodzajowość” nie była „polemiką ze wzniosłym stylem tragedii” (Wirth). Nie sprostała też roli Ewy (Wyszedł z domu). Po tej premierze Filler trafnie określił istotę jej aktorstwa: kreacje tworzyła, gdy na swą „soczystą rodzajowość” nakładała maskę, jak w Wizycie starszej pani i Fizykach. Tam, gdzie nie potrafiła wyzbyć się „siebie, jaką jest przez swoją fizyczną realność”, „siebie zapisanej w pamięci widzów szeregiem poprzednich kreacji”, sprawdzała się przede wszystkim w rolach charakterystycznych. Była aktorką

o świetnym wyczuciu komedii [...] zarówno w repertuarze realistycznym, jak w Dürrenmatcie, Witkacym czy Różewiczu 

(Marta Fik);

jej

komizm w pewnych rolach zabarwiał się krewką rodzajowością, w innych – pełnym wyczuciem groteski 

(Stanisław Marczak-Oborski).

Z precyzją tworzyła postaci autentyczne, o określonym rodowodzie społecznym, kulturowym i czasowym, które, z pozoru chłodne, pulsowały wewnętrznym żarem. W Bobrowym futrze dała sylwetkę „sprytnej, nieuczciwej praczki”, która „radzi sobie w najgorszej sytuacji”, urzekając „humorem i żywotnością” (Roman Karst); Kopecka w Szwejku w jej wykonaniu była żywą postacią, pełną komizmu, ale też liryczną; jako Kornelia w Uczcie morderców

z dyskrecją zewnętrzną pokazała otchłań współczesnej dulszczyzny 

(Jerzy Zagórski);

Tłustą kobietę w Kartotece zagrała „wspaniale”, za pomocą gestów, przy małej ilości słów; podobała się w bardzo dobrym epizodzie „szyderczej, bezczelnej, zuchwałej” Tabtum (Anioł zstąpił do Babilonu, 1961). Rozalia Wścieklicowa była śmieszna, żałosna i ludzka jednocześnie, „bezbłędnie” podawała surrealistyczny tekst, każde zdanie, wypowiadając z „czarującym dowcipem”. Doskonale wpisała się w klimat dramatu Mrożka i jako Matka w Rzeźni

ustrzegła się pokus wpadnięcia w rodzajowość, do której namawiał ją zwykle wrodzony temperament. Ostatni dialog

z Synem-skrzypkiem rozegrała w maksymalnej koncentracji

z wspaniałą prawdą przeżycia 

(Filler). 

W 1954–84 wystąpiła w kilkudziesięciu spektaklach Teatru TV, m.in. jako: Oheyowa (Męczeństwo Piotra Oheya), Marcolfa (Miłość Don Perlimplina do Belisy w jego ogrodzie), Akulina (Mieszczanie), Tłusta kobieta (Kartoteka), Starucha (Yerma), Pani Coq (Szaleństwo), Babka (Gracz). Od przedwojnia stale współpracowała z Polskim Radiem; brała udział w wielu słuchowiskach, a rola Fronczakowej w radiowej powieści Matysiakowie przyniosła jej po wojnie popularność w całej Polsce. Za twórczość radiowo-telewizyjną była nagradzana przez Przewodniczącego Komitetu ds. Radia i TV (1973, 1980). 

W 1946–85 zagrała wiele postaci drugiego planu w filmach. Za rolę Wiktorii Habryk w Głosie z tamtego świata otrzymała Grand Prix na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Mar del Plata (1963). Występowała w serialach, m.in. w Chłopach, Najważniejszym dniu życia. 

W 1983 otrzymała Nagrodę Ministra Kultury i Sztuki I stopnia. Była Zasłużonym Członkiem SPATiF-ZASP-u. Jubileusze 85-lecia urodzin i 60-lecia pracy artystycznej obchodziła 2 lipca 1992. Od 4 maja 1996 przebywała w Domu Artystów Weteranów Scen Polskich w Skolimowie. Tabl. XIII. 

Bibliografia

Almanach 1995/96; Csató: Interpretacje (cyt.); M. Czanerle: Twarze i maski, Kraków 1970; Fik: 35 sezonów; W. Filler: Teatr jaki jest, Kraków 1967 s. 154–155; Jego siła; Kruk: Aktorzy 1915–39 (stąd cyt. recenzji z T. Wołyńskiego); Kwaskowski; Marczak-Oborski: Teatr 1918–39; Marczak-Oborski: Teatr 1918–65 (cyt.; il.); Mościcki: Teatry 1939; Mrozińska: Trzy sezony; O zespole Reduty; Osiński: Pamięć Reduty; Śmigielski: T. Wołyński s. 19, 37, 45, 70, 78, 162, 164 (il. 21, 22, 25, 29 i na s. 45) oraz nota biograficzna Ł. s. 184–185; T. Dramatyczny w Warszawie (il.); T. Narodowy w Warszawie (il.); T. przy ul. Cegielnianej; T. Współczesny w Warszawie; Wilski: Szkolnictwo; Ekran 1961 nr 13, 1977 nr 14; Express Wiecz. 1958 nr 62 (K. Beylin), 1963 nr 21; Gaz. Wyb. 1992 nr 153, 1996 nr 157; Kron. Warsz. 1971 nr 3 (S. Marczak-Oborski); Kur. Pol. 1960 nr 186 (J. Zagórski); Kur. Warsz. 1935 nr 63, 1937 nr 187; Logeion 1937 nr 3; Nowa Kultura 1961 nr 24, 1963 nr 5 (A. Wirth); Pam. Teatr. 1965 z. 3–4 s. 376, 1971 z. 3–4 s. 320 (il.), 1999 z. 2 s. 62; Polityka 1963 nr 6 (W. Filler); Prz. Kult. 1953 nr 8 (R. Karst), 1958 nr 2; Teatr 1958 nr 8 (M. Czanerle); Teatr i Film 1958 nr 2; Trybuna Ludu 1961 nr 150 (R. Szydłowski); Współczesność 1963 nr 5; Życie Warsz. 1966 nr 69; Akta (fot.), ZASP; Programy, wycinki prasowe i wywiad z L., IS PAN; www.filmpolski.pl 

Ikonografia

R. Teser: Ł. jako Urszula (Święto malowane), olej, 1945 i L. Murawska: Ł. jako Klara Zachanassian (Wizyta starszej pani), olej, 1958 – własność córki Ł., Warszawa; A. Rembacz: Ł. jako Klara Zachanassian (Wizyta starszej pani), karyk., rys., repr. J. Pomianowski: Biegun magnetyczny, Warszawa 1995 s. 102; J. Żebrowski: L. jako Wdowa Szin (Dobry człowiek z Seczuanu), karyk., rys., repr. Express Wiecz. 1956 nr 59; Fot. – IS PAN, ITWarszawa, MTWarszawa, NAC.

Źródło: Słownik biograficzny teatru polskiego 1910–2000, t. III, Instytut Sztuki PAN, Warszawa 2017.
Zachowano konwencję bibliograficzną i część skrótów używanych w źródłowej publikacji.