Osoby

MARCZAK-OBORSKI Stanisław ur. 26 grudnia 1921, Dzików (k. Tarnobrzega) – zm. 11 sierpnia 1987, Warszawa (do 1945 używał nazwiska Marczak).

Teatrolog, krytyk teatralny i tłumacz; badacz dramatu i teatru Dwudziestolecia oraz powojennego życia teatralnego w Polsce; dokumentalista. Poeta.

Naukę w warszawskim Liceum Humanistycznym im. Stefana Batorego przyszłemu badaczowi przerwał wybuch II wojny światowej. W 1939 jako ochotnik brał udział w kampanii wrześniowej w tzw. służbach pomocniczych Przysposobienia Wojskowego i z kompanią przedostał się na granicę wschodnią. Po wkroczeniu do Polski wojsk radzieckich został 18 września 1939 przyłączony wraz z oddziałem do Korpusu Ochrony Pogranicza Samodzielnej Grupy Operacyjnej „Polesie”. Do 6 października uczestniczył w walkach, po czym (ranny w nogę) wrócił do Warszawy i tu spędził czas niemieckiej okupacji. Kontynuował naukę na podziemnych kursach macierzystego liceum, a po maturze w 1940 studiował polonistykę i filozofię na tajnym Uniwersytecie Warszawskim. Zainteresowania uzupełniał studiami teatroznawczymi, które prowadził Leon Schiller. Od września 1940 do października 1941 pracował honorowo na rzecz Polskiego Czerwonego Krzyża w dziale archiwów, następnie zarabiał na utrzymanie jako pomocnik sprzedawcy w Księgarni Rolniczej. W latach 1942-1944 uczęszczał na kursy księgarskie organizowane przez firmę Gebethner i Wolff. Brał też aktywny udział w konspiracyjnym życiu literackim i teatralnym: organizował koncerty, wieczory autorskie, wygłaszał odczyty. Od 1942 kierował konspiracyjnym Studenckim Teatrem Eksperymentalnym, w którym reżyserował m.in. sztuki Witkacego. Gdy podjął twórczość literacką i krytyczną, w czerwcu 1942 otrzymał wyróżnienie w konkursie poetyckim miesięcznika „Sztuka i Naród”. Pod pseudonimem Juliusz Oborski współpracował z tym pismem do listopada 1943. Od grudnia tego roku do kwietnia 1944 redagował miesięcznik literacko-społeczny młodzieży akademickiej „Droga”. Publikował tu zaangażowane artykuły i pierwsze wiersze (np. Czasy i Wiersz z pytaniami, 1943, nr 1). W powstaniu warszawskim walczył w szeregach AK w 6. kompanii „Wawer” batalionu „Kiliński” (brał udział w starciach o budynek Polskiej Akcyjnej Spółki Telefonicznej). W tym czasie redagował też powstańczą „Gazetkę Żołnierską Batalionu Kiliński”. Po upadku powstania (ranny w ręce) został przymusowo wywieziony do Niemiec i był więziony w stalagu IV B w miejscowości Mülhberg nad Łabą. Pracował w okolicy jako robotnik leśny, ale prowadził też nielegalny uniwersytet ludowy oraz jeniecki teatr lalkowy.

W kwietniu 1945 uciekł z obozu, po czym trafił do Krakowa. W maju – jako specjalista od literatury dramatycznej – został tu asystentem literatury polskiej na Uniwersytecie Jagiellońskim. Jednocześnie pracował w Urzędzie Wojewódzkim na stanowisku sekretarza Wydziału Kultury i Sztuki. Gdy zachorował na gruźlicę, w sierpniu 1945, przerwał wszystkie zajęcia i wyjechał do Zakopanego na półtoraroczną kurację. Kontynuował tam twórczość literacką i prace redakcyjne (m.in. jesienią 1946 przygotował numer specjalny „Kuźnicy”, poświęcony młodej literaturze). W latach 1946-1948 współpracował z Polskim Radiem i prowadził audycje poetyckie. W 1946 został członkiem ZZLP (przekształconym w 1949 w ZLP). Po powrocie do Warszawy (w styczniu 1947), wspólnie z Tadeuszem Borowskim i Romanem Bratnym, redagował miesięcznik „Nurt”. Od listopada 1947 do kwietnia 1948 był także redaktorem działu teatralnego tygodnika „Świat Młodych”. Współpracował jednocześnie z innymi czasopismami: w latach 1947-1949 ogłaszał recenzje w „Po prostu”, pisał dla „Przeglądu Akademickiego” (1947-1948), „Pokolenia” (1947-1948) czy „Nowin Literackich” (1947-1948).

Od września 1948 pracował w Departamencie Przedsiębiorstw Artystycznych i Rozrywkowych Ministerstwa Kultury i Sztuki jako lektor i radca działu teatralnego. Od października 1949 był zatrudniony w Generalnej Dyrekcji Teatrów, Oper i Filharmonii (przekształconej potem w Centralny Zarząd Teatrów) na stanowiskach (kolejno) lektora, inspektora artystycznego, kierownika oddziału inspekcji i nadzoru artystycznego, naczelnika wydziału (do 1955). Nie zaprzestał pisania recenzji i zamieszczał je w takich czasopismach jak „Wieś” (1949-1950, 1952-1953) i „Teatr” (1949-1953 i stale od 1955; w roku 1952 drukowano tu jego cykl „Wędrówki teatralne”). W 1952 wykładał literaturę w Państwowej Wyższej Szkole Pedagogicznej, a w latach 1950-1952 był członkiem kolegium redakcyjnego tygodnika „Nowa Kultura” (gdzie prowadził dział recenzji teatralnych, a z pismem współpracował jeszcze w latach 1954-1955). Publikował recenzje w „Filmie” (1953-1954) i w „Głosie Pracy” (1953). Po wznowieniu studiów polonistycznych na UW, w 1956 uzyskał dyplom magisterski na podstawie pracy Współczesna dramaturgia polska 1944-1953. Następnie został zatrudniony w Instytucie Sztuki PAN, gdzie z czasem objął kierownictwo Pracowni Teatru Współczesnego (prowadził ją do 1987).

Od 1956 przygotowywał artykuły do „Pamiętnika Teatralnego” i „Dialogu”. W latach 1956-1958 był też kierownikiem literackim Teatru Domu Wojska Polskiego (przemianowanego w 1957 w Teatr Dramatyczny). Od 1959 do 1964 kierował działem teatralnym Telewizji Polskiej (w 1964 za prowadzenie Teatru Telewizji otrzymał wraz z zespołem Nagrodę Państwową I stopnia w dziedzinie teatru). W 1966 uzyskał doktorat na podstawie dysertacji Teatr czasu wojny. Polskie życie teatralne w latach II wojny światowej. 1939-1945 (promotorem był Zbigniew Raszewski; badacz otrzymał za nią nagrodę „Polityki” w 1968). Przez cztery lata (1964-1968) był także doradcą literackim Teatru Polskiego w Warszawie, a w latach 1968-1972 ponownie pełnił funkcję kierownika literackiego w Teatrze Dramatycznym (na tym stanowisku był też zatrudniony od 1972 do 1974 w Teatrze Ludowym). Nie porzucił pracy lektora Warszawskiego Teatru Telewizji (udzielał się tu w sezonie 1969-1970 oraz 1975-1976).

Artykuły i recenzje z zakresu historii teatru nieprzerwanie ogłaszał w „Teatrze”, „Nowinach Teatralnych” (od 1971), „Scenie” (od 1975) i „Tygodniku Powszechnym” (1979-1980). Znaczącym przykładem jego prac popularyzatorskich był kilkakrotnie wznawiany Przewodnik teatralny (pierwsze wydanie jako „Iskier” przewodnik teatralny 1964, ostatnie wydane pośmiertnie w 1991). Od 1978 współredagował ważne serie wydawnicze IS PAN: Repertuar Teatrów w Polsce i Studia i Materiały do Dziejów Teatru Polskiego. Habilitował się w 1982 na podstawie książki Teatr w Polsce 1918-1939, którą można uznać za zwieńczenie jego badań i najważniejszą do dziś syntezę dziejów teatru polskiego Dwudziestolecia.

Bibliografia

Teatralia

• Współczesna dramaturgia polska. 1945-1959 [tu: Zestawienie bibliograficzne], Warszawa 1960;
• «Iskier» przewodnik teatralny, Warszawa 1964 [wyd. 2., poszerzone i poprawione w 1971];
• Teatr czasu wojny. Polskie życie teatralne w latach II wojny światowej. 1939-1945, Warszawa 1967;
• Życie teatralne w latach 1944-1964. Kierunki rozwojowe, Warszawa 1968;
• Bibliografia dramatu polskiego 1939-1964, Warszawa 1972;
• Teatr w Polsce 1918-1939. Wielkie ośrodki, Warszawa 1984;
• Teatr polski w latach 1918-1965. Teatry dramatyczne, Warszawa 1985;
• Obszary teatru, Wrocław 1986 [zawiera m.in.: Notatki z warsztatu badacza teatru współczesnego; Teatr romantyczny, rewolucyjny i polityczny; Czy Hamlet był egzystencjalistą?; Powrót wielkich romantyków (1955); «Scena Polska» i inne wydawnictwa ZASP-u. (Z teki XX-lecia międzywojennego); «Kompleks» Gombrowicza, czyli Sztuki polskie w świecie w latach 1918-1939; Między groteską a dramatem (Pohoska i Trzebiński); Wystawy teatralne w Polsce 1888-1955; Sceniczne dzieje «Przepióreczki»; Wyspiański i Wajda, czyli Opętanie Polską; Filmowa dokumentacja teatru];
• Przewodnik teatralny, t. 1-2, Warszawa 1991.

Prace edytorskie i redakcyjne

• „Almanach Sceny Polskiej” [rocznik], Warszawa 1961 (t. 1 za sezon 1959/1960);
• „Almanach Sceny Polskiej”, Warszawa (t. 10 za sezon 1968/1969);
• Teatr Dramatyczny w Warszawie, Warszawa 1972;
• Myśl teatralna polskiej awangardy. Antologia, Warszawa 1973 [tu: wstęp Awangardowa wielość rzeczywistości, s. 5-40];
• Antologia dramatu polskiego 1918-1978, t. 1-2, Warszawa 1981.

Milan Lesiak

Biogram w SBTP

MARCZAK-OBORSKI Stanisław, właściwie Kazimierz Stanisław Andrzej Marczak (26 grudnia 1921 Dzików koło Tarnobrzega – 11 sierpnia 1987 Warszawa),

kierownik literacki teatru. 

Był synem Michała Marczaka, bibliotekarza, historyka-archiwisty, i Marii z Olesiów, nauczycielki-polonistki. Pierwszą jego żoną była tłumaczka Jadwiga Wizówna (ślub w 1950; zmarła w 1957), drugą dziennikarka Krystyna Nastulanka (ślub 27 sierpnia 1963 w Warszawie). Od stycznia 1934 mieszkał w Warszawie i uczył się w Gimnazjum im. Staszica, potem, do wybuchu II wojny światowej, w Liceum im. Batorego. Jako ochotnik brał udział w kampanii wrześniowej 1939 roku. W maju 1940, na tajnych kompletach w Liceum Batorego zdał maturę, do 1944 na tajnym Uniwersytecie Warszawskim studiował filologię polską i filozofię pod kierunkiem Juliana Krzyżanowskiego. W 1940–41 pracował honorowo w dziale archiwalnym Polskiego Czerwonego Krzyża, później (do wybuchu powstania) w Księgarni Rolniczej, uczęszczał też na kursy księgarskie. Równocześnie działał w podziemnym życiu kulturalnym, organizował koncerty, wieczory autorskie, wygłaszał odczyty o literaturze polskiej, współredagował pisma „Sztuka i Naród” oraz „Droga”, w której debiutował jako poeta pod pseudonimem Juliusz Oborski. W 1942 wraz z W. Bojarskim i T. Sołtanem założył studencką Scenę Eksperymentalną, na której reżyserował m.in.: Wariata i zakonnicę, Mężczyznę w damskim kapeluszu, Bal u Salomona. 

Należał do AK, walczył w powstaniu (Śródmieście Północne) jako żołnierz batalionu „Kiliński” 6. Kompania Wawer, pseudonim „Dziennikarz”. Redagował powstańczą „Gazetkę Żołnierską Batalionu Kiliński”. Po upadku powstania był jeńcem Stalagu IV B w Mühlbergu nad Łabą, pracował jako robotnik leśny. W obozie prowadził nielegalny uniwersytet ludowy i jeniecki teatr kukiełkowy powstańców pod nazwą Supełek, dla którego napisał Jasełka jenieckie, wystawione 26 grudnia 1944. W kwietniu 1945 uciekł z obozu i pieszo przedostał się do kraju. W maju 1945 w Krakowie, został asystentem w katedrze historii literatury polskiej na Uniwersytecie Jagiellońskim; równocześnie pracował jako sekretarz Wydziału Kultury i Sztuki w krakowskim Urzędzie Wojewódzkim. W sierpniu 1945 z powodu gruźlicy wyjechał na półtora roku do Zakopanego. 

W 1946–48 współpracował z Polskim Radiem jako autor audycji poetyckich. W styczniu 1947 powrócił do Warszawy i pracował początkowo na stanowisku radcy do spraw literatury i teatru w Funduszu Kultury Narodowej przy Prezydium Rady Ministrów, od września 1948 w Departamencie Przedsiębiorstw Artystycznych i Rozrywkowych Ministerstwa Kultury i Sztuki, a od października 1949 do grudnia 1955 w Generalnej Dyrekcji Teatrów, Oper i Filharmonii. Był współredaktorem „Nurtu”, „Świata Młodych”, „Nowej Kultury”, publikował swoje wiersze, felietony i artykuły. W 1956 uzyskał magisterium na Uniwersytecie Warszawskim. Od 1 stycznia 1956 pracował w Państwowym Instytucie Sztuki (od 1959 IS PAN), gdzie utworzył Pracownię Teatru Współczesnego, którą kierował do śmierci. W 1966 uzyskał doktorat na podstawie pracy Teatr czasu wojny. Polskie życie teatralne w latach II wojny światowej 1939–1945, napisanej pod kierunkiem Zbigniewa Raszewskiego (wydanie Warszawa 1967). W 1982 habilitował się na podstawie pracy pod tytułem Teatr w Polsce 1918–1939. Wielkie ośrodki (wydanie Warszawa 1984). Był też autorem cennych monografii: Życie teatralne w latach 1944–64. Kierunki rozwojowe (Warszawa 1968), Bibliografia dramatu polskiego 1939–1964 (Warszawa 1972), Obszary teatru (Wrocław 1986). Napisał popularny, kilkakrotnie wznawiany Przewodnik teatralny (Iskier przewodnik teatralny, pierwsze wydanie Warszawa 1964). 

Od 1946 jego recenzje teatralne i felietony ukazywały się niemal we wszystkich czasopismach kulturalno-społecznych. Stałe recenzje teatralne ogłaszał w „Świecie Młodych” (1947–48), „Po prostu” (1947–49), „Nowej Kulturze” (1950–52), „Głosie Pracy” (1953), później m.in. w „Teatrze”, „Listach z Teatru”, „Scenie”. Publikował artykuły w „Pamiętniku Teatralnym” i „Dialogu”, pisał biogramy, m.in. do włoskiej Enciclopedia delio Spettacolo, Polskiego Słownika Biograficznego oraz do tomów I i II Słownika biograficznego teatru polskiego. 

Pracę naukowo-badawczą łączył z funkcją kierownika literackiego scen warszawskich: Teatru Dramatycznego (1956–59 i 1 stycznia 1968–31 sierpnia 1972), Teatru Polskiego (1964–68 – doradca literacki wraz ze Stefanem Treuguttem), Teatru Ludowego (1972–74). W jego przekładzie (z Jadwigą Marczak-Oborską) wystawiono rosyjskie sztuki: Lubow Jarowaję (Kraków Teatr im. Słowackiego, 1949), Na spotkanie życia (Bielsko-Biała Teatr Polski, 1951), Tanię (Wrocław Teatr Polski, 1953). Zredagował m.in.: wydanie jubileuszowe Teatr Dramatyczny (Warszawa 1972), Antologię dramatu polskiego 1918–1978 (Warszawa 1981). Od 1978 współredagował serię wydawniczą IS PAN: Repertuar teatrów w Polsce i Materiały do dziejów teatru polskiego. Był także współorganizatorem Teatru TV, którym kierował w 1959–64, a w 1969–70 i 1975–76 wygłaszał na żywo słowo wstępne przed spektaklem. Zasiadał w jury festiwali teatralnych, telewizyjnych i konkursów dramaturgicznych. Wystąpił w telewizyjnym filmie średniometrażowym o teatrze wojennym Teatr tamtych lat w reżyserii Kazimierza Konrada (1975). Wśród licznych nagród, które otrzymał, warto wymienić Nagrodę Państwową I st. (zbiorowa) za Teatr TV (1964) i im. Boya za książki o teatrze (1967). 

Bibliografia

Almanach 1986/87; Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk 1949–1999, Warszawa 2000 (sylwetka; il.); Marczak-Oborski: Teatr czasu wojny; Współcześni pol. pisarze i badacze; Pam. Teatr. 1988 z. 1–2 (E. Krasiński; il.); Teatr 1988 nr 8 (M. Napiontkowa; il.); Tyg. Powsz. 1987 nr 35; Życie Warsz. 1987 nr 191; www.1944.pl 

Ikonografia

L. Murawska: Portret, olej, płótno, 1952 – własność pryw. Warszawa. 

Źródło: Słownik biograficzny teatru polskiego 1910–2000, t. III, Instytut Sztuki PAN, Warszawa 2017.
Zachowano konwencję bibliograficzną i część skrótów używanych w źródłowej publikacji.