Osoby

KWASKOWSKI Włodzimierz (31 lipca 1914 Warszawa – 22 kwietnia 1990 Łódź),

aktor, reżyser. 

Był synem Jana Kwaskowskiego i Czesławy ze Słabczyńskich; bratankiem aktora Stanisława Kwaskowskiego; mężem najpierw suflerki, m.in. Teatru im. Jaracza w Łodzi, Krystyny Kwaskowskiej z Kaweckich (ślub w 1938 w Łodzi), potem Jadwigi primo voto Matulka; ojcem Krzysztofa Kwaskowskiego, artysty fotografika. Uczył się w Warszawie w Gimnazjum im. Górskiego, gdzie brał udział w pracach uczniowskiego kółka teatralnego, prowadzonego przez Jędrzeja Cierniaka i Tadeusza Siverta. Należał do młodzieżowej organizacji „Straż przednia”, której członkowie uczyli czytania i pisania ubogie dzieci na warszawskim Annopolu. Brał udział w obozach etnograficznych, dokumentował ludowe piosenki, tańce, obrzędy. W 1932 zdał maturę. W 1931, jeszcze jako uczeń gimnazjum, związał się z Instytutem Reduty, gdzie do 1939 był słuchaczem Okopu, aktorem Teatru Szkolnego oraz pełnił rozmaite funkcje: od zamiatającego scenę, do archiwisty. Grał w pokazach szkolnych Reduty, np. Stańczyka w Żakach krakowskich (1937). Występował także w epizodycznych rolach w innych teatrach warszawskich: Comoedii (Giermek w Herodzie, 1934), Teatrze Polskim (Jeniec czeski w Gałązce rozmarynu, 1937), Teatrze Narodowym (Maciuś w Panu Benecie, 1937), a także w słuchowiskach Polskiego Radia. W 1937 zdał aktorski egzamin eksternistyczny. 

Podczas II wojny światowej i okupacji niemieckiej mieszkał w Warszawie. Był słuchaczem tajnego Studia Dramatyczno-Teatralnego Iwo Galla i w 1943–44 brał udział w pokazach Studia w domu przy Tamce 5, np. 29 marca 1944 jako konferansjer i Anioł we fragmentach Akropolis. Grał również w tajnych przedstawieniach religijnych, organizowanych przez księdza M. Grabowskiego we Włochach pod Warszawą. W grudniu 1941 reżyserował Iliadę, czyli Uroczy skandal małżeński w kółku teatralnym, w którym aktorami byli absolwenci Gimnazjum im. Górskiego. Występował też w tajnym, eksperymentalnym teatrze lalkowym dla dorosłych, prowadzonym przez A. Jakubowską. Był w Związku Walki Zbrojnej, potem w Armii Krajowej i w jej oddziałach walczył w powstaniu warszawskim, a po jego upadku przeszedł przez obóz w Pruszkowie i dotarł do Krakowa. W styczniu i lutym 1945 występował w dwóch przedstawieniach w oficjalnym Krakowskim Teatrze Powszechnym; przed Komisją Weryfikacyjną Związku Artystów Scen Polskich tłumaczył to trudnymi okolicznościami życiowymi i obawą przed wywiezieniem na przymusowe roboty do Niemiec. 

Z Krakowa w 1945 z Teatrem Wojska Polskiego przybył do Łodzi i pozostał tu w sezonie 1945/46; grał Ojca (Wesele), Antonia (Wesele Figara). Współpracował też z łódzkim Teatrem Miniatur Syrena. Od września 1946 do grudnia 1947 występował w Gdyni w Teatrze Miejskim Wybrzeże i w 1947 reżyserował Chorego z urojenia jako swój warsztat reżyserski (bardzo udany, z dodanymi w prologu i międzyaktach scenkami pantomimicznymi układu Kwaskowskiego). Od stycznia do września 1948 był w zespole Teatru Studio Milicji Obywatelskiej w Warszawie, a także współpracował (do końca 1948) z Teatrem Literacko-Artystycznym Osa w Łodzi. Od stycznia do września 1949 grał w Teatrze Polskim w Szczecinie. Przez pierwszą połowę sezonu 1949/50 związany był z Teatrem Objazdowym Artosu w Warszawie, a w drugiej zaangażował się do Teatru im. Jaracza w Łodzi, w którym został do końca 1956/57. Wtedy także współpracował z Estradą Satyryczną w Łodzi jako aktor (1955) i reżyser (np. Sprawa Kowalskiego, 1956), był też członkiem kolegium repertuarowego. 

Reżyserował w Teatrze Lalek Pinokio w Łodzi, w Operze we Wrocławiu (1953, 1954), w Operze Łódzkiej (1955). W sezonie 1957/58 grał w łódzkim Teatrze Powszechnym, a potem angażował się kolejno do: T. 7.15 w Łodzi (1958/59), Teatru Śląskiego w Katowicach (1959/60), ponownie do Teatru im. Jaracza w Łodzi (1960/61 i 1961/62), do Teatru Klasycznego w Warszawie (1962/63–1968/69) i znowu do łódzkiego Teatru im. Jaracza (1969/70–1988/89), gdzie 30 września 1986 w roli Pana Jowialskiego obchodził 55-lecie pracy artystycznej. 

W czasie pracy w tajnym Studiu, Gall uważał Kwaskowskiego za jednego z najbardziej utalentowanych swych uczniów. Przez całe życie zawodowe grał dużo i był aktorem lubianym przez publiczność, szczególnie łódzką. Już w początkach kariery, tuż po wojnie w Łodzi, krytyka oceniała wysoko jego role Ojca (Wesele, premiera 22 marca 1945) czy Lawkina Hawkinsa (Uczeń diabła, 1946). Ale pierwszy poważny sukces odniósł w roli Błazna Próbki (Probierczyka) w Jak wam się podoba, w inscenizacji Galla w Gdyni (wyróżnienie na Festiwalu Szekspirowskim w 1947). W Teatrze Wybrzeże w Gdyni zagrał jeszcze w 1947 inne chwalone role: Starego Marynarza w Żeglarzu, „przewybornego i przezabawnego” Henryczka Powszeskiego (Ludzie są ludźmi) i „jak wymarzonego” Grabca w Balladynie. Był już wtedy aktorem w pełni dojrzałym, o sprawnym warsztacie. Z ważnych ról grał potem, np. w Teatrze Studio Milicji Obywatelskiej: Oskara Hubbarda (Lisie gniazdo, 1948), w Szczecinie: Genia (Pan Damazy, 1949). W Katowicach miał bardzo dobre role Wielkiego Księcia Konstantego (Kordian, 1959) i Enobarbusa (Antoniusz i Kleopatra, 1960), a z warszawskiego Teatru Klasycznego trzeba wymienić takie, jak: Pater Teologus (Samuel Zborowski Słowackiego, 1962; nagroda na III Kaliskich Spotkaniach Teatralnych), Demokos (Wojny trojańskiej nie będzie, 1963), Filipczak (Ktoś nowy, 1965). 

Najdłużej występował w Teatrze im. Jaracza w Łodzi, gdzie zawsze z radością krytycy witali jego powrót, choć później przeważały opinie, że jego zdolności aktorskie i reżyserskie były tu mało wykorzystywane. Zagrał na łódzkiej scenie wiele dobrych ról, jak: Rejent Andrzej (Świecznik, 1951), świetny Topolak (Bonaparte i Sułkowski, 1953), Sznajder (Sprawiedliwi ludzie, 1954), tytułowy Pan Jowialski (1956 i 1986; nagrodzony na Opolskich Konfrontacjach Teatralnych w 1987) – rola, w której obchodził 55-lecie pracy artystycznej, znakomity Szef policji Pristanda (Zgubiony list, 1957), Naczelnik policji (Policja, 1958), Szambelan (Ondyna, 1961), tytułowy Volpone (1962), Sarka Farka (Igraszki z diabłem, 1962), Szambelan (Pan Jowialski, 1969), Mazurkiewicz (Żołnierz królowej Madagaskaru, 1970), Ciaputkiewicz (Grube ryby, 1970), Biskup (Balkon, 1972), Grabarz I (Hamlet, 1972), Sam (Photo Finish, 1973), Grigorij Frołowski (Protokół pewnego zebrania, 1976), Ziemlanika (Rewizor, 1980), Kliagin (Fenomeny, 1980), Cieciszowski (Trans-Atlantyk, 1981 i 1989), Oliver Psujka (Jak wam się podoba, 1981), Sędzia (Opiekun mojej żony, 1983), Żyd (Wesele, 1987), Piastun (Bramy raju, 1987). 

Przedstawienia w jego reżyserii, to np. w Teatrze im. Jaracza w Łodzi: Sługa dwóch panów (1951), Zemsta (1960) i Panna Maliczewska (1974), w Katowicach: Gra i rzeczywistość (1959). Reżyserował też w teatrach muzycznych; kilka oper: w Operze we Wrocławiu Rodzinę Tarasa (polska premiera 6 listopada 1953) i Hrabinę (1954), w Operze Łódzkiej Don Pasqualego (1955), więcej operetek: w Teatrze Osa w Łodzi Peppinę (1948); w Operetce śląskiej w Gliwicach Rozbitków z Kalipso (1957) i Nitouche (1960): w Operetce Poznańskiej Krainę uśmiechu (1958); w Łodzi w Operetce (potem Teatr Muzyczny): Paryskie perfumy (1962), Ach, Nicole! (1971), Kapra królewskiego (1972), Opiekuna mojej żony (1972), My chcemy tańczyć (1972), Baśń o grających jabłkach (1973), Pchłę w uchu (1974), Machiavellego (1976); w Krakowskim Teatrze Muzycznym wystawił jeszcze raz, tym razem nieudaną, Pchłę w uchu (1977). Reżyserował również programy estradowe, centralne akademie państwowe, współpracował i wieloma teatrami ochotniczymi. 

Był wybitnym aktorem charakterystycznym. Jego Wielki Książę Konstanty był to

impulsywny, pokraczny w ruchach i pomysłach, moralny karzeł z upodobaniem i z dumą prezentujący swe kalectwo (tak jak car je ukrywa), gwałtowny satrapa z kawaleryjską fantazją. Po prostu świetna rola i świetne wykonanie,

ocenił Wilhelm Szewczyk.

W doskonałej, według Andrzeja Władysława Krala, roli Enobarbusa ujawnił „wszystkie ludzkie, żywe i krwiste cechy postaci” i interesująco

komentował los Antoniusza, punktując przy tym narastanie tragedii, do której włączy się bezpośrednio przez samobójczą śmierć po opuszczeniu swego wodza.

Duże poczucie humoru, „vis comica”, temperament sceniczny, ale też umiar w stosowaniu środków aktorskich sprawiały, że znakomite były jego role komediowe, a wśród wielu: Volpone, Sarka Farka, Szambelan w Panu Jowialskim (zagrał go „ostro i bujnie”, według Mieczysława Jagoszewskiego: jako „arystokratycznego półmatołka, szczerze śmiesznego i zabawnego w swym gapiostwie i roztargnieniu, nieobarczonego jednak obmierzłymi cechami klinicznego imbecyla”), czy Onufry Ciaputkiewicz (stworzył stylową sylwetkę, o urzekającym cieple i wdzięku). To aktor o „wielkiej sile komicznej”, pisał Jagoszewski. 

W 1950–87 występował często w Teatrze Polskiego Radia, miał też kilkanaście ról w Teatrze TV. Od 1946 do 1990 wystąpił w małych rolach w ponad 70. fabularnych filmach i serialach, najważniejsze to: Zakazane piosenki, Baza ludzi umarłych, Sam pośród miasta, Hallo Szpicbródka, Placówka, Matka Królów; grał także w studenckich etiudach szkolnych. Był wielokrotnie nagradzany i odznaczany. 

Bibliografia

Almanach 1989/90; Dachtera: Opera Wrocł. 1945–95; Dziesięciolecie T. im. Jaracza w Łodzi 1945–55; 10 lat Operetki Śląskiej 1952–62; Gall s. 111, 115, 129 (il.), 130, 133–138, 145, 168; Kaszyński: Teatr łódz.; Linert: T. Śląski 1949–92; Marczak-Oborski: Teatr czasu wojny; Marczak-Oborski: Teatr 1918–39; Mrozińska: Karabin i maska; Operetka i T. Muzyczny w Łodzi; Osiński: Pamięć Reduty; Szczepkowska: 20 lat t. na Wybrzeżu (cyt.; il.); Szczublewski: Żywot Osterwy; T. przy ul. Cegielnianej (il.); Wilski: Szkolnictwo; Waszkiel: Dzieje; Woźniakowska; Dz. Łódz. 1956 nr 279 (M. Jagoszewski o roli Jowialskiego), 1958 nr 153 (il.), 1969 nr 254 (M. Jagoszewski o Szambelanie; cyt.), 1970 nr 217 (M. Jagoszewski; cyt.), 1988 nr 224; Dz. Zach. 1959 nr 302 (B. Surówka); Express Ilustr. 1962 nr 172 (J. Panasewicz o Sarce Farce), 1969 nr 259 (J. Panasewicz), 1970 nr 252 (il.); Film 1986 nr 40 (il.); Głos Por. 1990 nr 73; Głos Rob. 1962 nr 52 (W. Orłowski o Volpone), 221, 1970 nr 217 (H. Pawlak o Ciaputkiewiczu), 1986 nr 228 (il.), 233 (J.M. Fiedosiejew o roli Jowialskiego); Głos Wybrz. 1990 nr 96 (il.); Kronika 1956 nr 23 (M. Piechal o roli Jowialskiego); Odgłosy 1979 nr 12, 1986 nr 43 (il.); Pam. Teatr. 1963 z. 1–4 s. 53, 1973 z. 3–4 s. 484, 1997 z. 1–4 s. 104, 1999 z. 2 s. 70; Scena 1986 nr 10 (il.); Sztandar Młodych 1986 nr 194, 1987 nr 139; Teatr 1960 nr 12 (A.W. Kral); Trybuna Rob. 1959 nr 305 (W. Szewczyk); Akta (fot.), ZASP; Programy i wycinki prasowe, IS PAN (m.in. wydawnictwo T. im. Jaracza w Łodzi z okazji 55. lat pracy artyst. K., w nim obszerny szkic Ireny Bołtuć o K.; il.); Almanach 1944–59; www.filmpolski.pl; Inf. syna, Krzysztofa Kwaskowskiego. 

Ikonografia

L. Kronic: Portret, pastel, tektura, 1982 – Muzeum m. Łodzi i portret, olej – własność prywatna; Fot. – Bibl. Nar., IS PAN, ITWarszawa.

Źródło: Słownik biograficzny teatru polskiego 1910–2000, t. III, Instytut Sztuki PAN, Warszawa 2017.
Zachowano konwencję bibliograficzną i część skrótów używanych w źródłowej publikacji.