Osoby

NOWAK Józef Jan (8 kwietnia 1925 Kończyce koło Krakowa – 16 stycznia 1984 Warszawa),

aktor. 

Był synem Józefa i Genowefy Nowaków; mężem Danuty z domu Kaster (ślub 4 marca 1947 w Krakowie). Od 1930 mieszkał w Krakowie, gdzie pod koniec lat 40. zdobył średnie wykształcenie. W czasie II wojny światowej i okupacji niemieckiej pracował jako maszynista, elektromonter i rekwizytor w Staatstheater des Generalgouvernements, działającym wtedy w gmachu Teatru im. Słowackiego. Po wojnie, w 1945–46 uczył się w Studiu przy Starym Teatrze, występował też w Teatrze dla Dzieci Wesoła Gromadka, np. w rolach: Półpanka (O krasnoludkach i sierotce Marysi), Doktora Kukułki (Pinokio). 

Po likwidacji Studia, przeszedł jesienią 1946 do zespołu Teatru Objazdowego Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego, a w czerwcu 1947, powrócił do Wesołej Gromadki. W 1946 występował także w Teatrze Siedem Kotów, gdzie śpiewał basem w kwartecie wokalnym „Kwak” oraz grał w skeczach, np. w Krótkiej rozprawie między Panem, Wójtem i Plebanem, i jako Wójt, „zdystansował”, według Ludwika Sempolińskiego, Tadeusza Olszę jako Plebana. W 1947 zdał eksternistyczny egzamin aktorski i na sezon 1947/48 zaangażował się do Teatru Ziemi Opolskiej w Opolu, a po przejęciu go przez Teatry Śląsko-Dąbrowskie w Katowicach, występował tu w 1948/49. Grał m.in.: Harry’ego Smitha (Harry Smith odkrywa Amerykę), Filipa (Rycerz Ognistego Pieprzu), Wiktora (Bajka Michaiła Swietłowa). Od sezonu 1949/50 do 1955 grał w Teatrze Narodowym w Warszawie, m.in.: Stacha (Cud mniemany, czyli Krakowiacy i Górale, 1950), Żmudę (Sułkowski, 1951), Pustaka (Fircyk w zalotach, 1952) jedną z pierwszych ważnych ról. 

Według Augusta Grodzickiego stworzył postać bogatą i prawdziwą:

Ten Pustak miał w ruchach wyraz przynależności do innej klasy i zarazem jakiejś bolesnej rezygnacji ze swego mimo wszystko nędznego losu. Był zahukanym głuptakiem, ale i posiadaczem górującego nad swym panem zdrowego rozsądku. Spryciarz, nade wszystko lubiący pieniążki, dobre jedzenie i dziewczynki – zdobywał się na chwile szczerego, choć gorzkiego w swej bezsilności buntu przeciw sytuacji, w której się znajdował. Wszystkie te elementy Nowak potrafił wygrać doskonale.

W 1953 zagrał Szczęsnego w filmie Celuloza, rolę, która przyniosła mu popularność. Grał tu tak zwanego bohatera pozytywnego, „walczącego proletariusza”, ale potrafił dać postać prawdziwą, nieschematyczną. 

W październiku 1954 wystąpił jeszcze w Teatrze Narodowym w roli Czybisowa (Człowiek z karabinem). W 1955 został zaangażowany do Teatru Domu Wojska Polskiego (od czerwca 1957 Teatr Dramatyczny), z którym związany był do końca życia. Zagrał tu swoje najlepsze role, a niektóre z nich zasłużyły na miano kreacji. Pierwszą był Jasiek w Weselu (1955); według Adama Grzymały-Siedleckiego, udźwignął tę odpowiedzialną rolę, dzięki czemu „nie przepadł” tragizm finału, który w dużej mierze spoczywa na postaci Jaśka. Następną ważną postacią był Matti (Pan Puntila i jego sługa Matti, 1958), którego grał

na zasadzie kontrastu: im bardziej biesi się pan, tym spokojniejszy i bardziej flegmatyczny jest sługa, [...] uczestniczy w tych błazenadach z miną klasowo uświadomionego filozofa 

(Maria Czanerle). 

Uznanie krytyków zdobył także jako: Ignacy Kozdroń (W małym dworku, 1959), Jan (Nosorożec, 1961), Poloniusz (Hamlet, 1962), Jan Plantagenet (Król Jan Friedricha Dürrenmatta, 1970), Pat (Zakładnik, 1971), a potem w trzech oryginalnych rolach w przedstawieniach reżyserowanych przez Jerzego Jarockiego: Pudla (Na czworakach, 1972), Ignacego, Ojca-Króla (Ślub, 1974; nagroda II st. na XV Festiwalu Polskich Sztuk Współczesnych we Wrocławiu, 1974) i Hrabiego Gloucestera (Król Lear, 1977; grany też w RFN, Moskwie, Leningradzie, Belgradzie i Budapeszcie). W roli Pudla już sam wygląd aktora wzbudzał zainteresowanie:

Z przodu ma tłustawy tors Józefa Nowaka ubranego w czarną, pełną loków perukę i kudłate pudlowe nóżki. Z tyłu ma grzbiet, jak kanapa, okryty czerwonym pluszem, takież kosmate łapy

i zgrabny ogonek,

opisywał Jan Kłossowicz. Według zaleceń reżysera, wierszydła Pudla, Nowak śpiewał „prześmieszną, szczekaną wokalizą”, i czynił to „doskonale”; stał się więc zabawnym, pełnym wdzięku, operowym Mefisto wcielonym w pudla. 

Do ważnych należały też takie role, jak: Jang Sun (Dobry człowiek z Seczuanu), Don Cezar de Bazan (Ruy Blas) – 1956; Onufry Devize (Szkoda tej czarownicy na stos, 1958), Pantalon (Księżniczka Turandot, 1959), Orzeł czerwony (Ptaki, 1960), Rycerz Herman von Mengerssen (Anabaptyści, 1967), Cześnik (Zemsta, 1970; grał ją także w 1978 na otwarcie Teatru Powszechnego w Radomiu), Priamus (Odprawa posłów greckich, 1974), Kałoszyn i Ugarow (Anegdoty prowincjonalne, 1975), Nowak (Awaria, 1981) oraz monodram (z pieśniami i piosenkami) Jaś Maczuga w Ameryce (1978). 

Był popularnym i lubianym aktorem. Początkowo grał prawie wyłącznie tak zwanych pozytywnych bohaterów ludowych: robociarzy, aktywistów partyjnych, wojaków i milicjantów. Predysponowały go do tego warunki zewnętrzne: otwarta, szczera twarz, silna postawa, żywiołowy charakter, także mocny, zawadiacki głos, niestroniący jednak od liryki i miękkości. W Teatrze Dramatycznym „przeszedł znaczący rozwój” (Marta Fik). Praca na jednej z czołowych scen w kraju w ambitnym, różnorodnym repertuarze, pod kierownictwem takich osobowości reżyserskich, jak: Ludwik René, Konrad Swinarski, Jerzy Jarocki, Zygmunt Hübner, sprawiły, że zdobył wszechstronny warsztat aktorski. Grał znakomicie nie tylko Szekspira i Brechta, ale również Różewicza, Gombrowicza i Witkacego, brał udział w premierach, które były wydarzeniami. Występował w rolach pierwszoplanowych, ale i w wielu epizodach, zawsze zauważanych. Był w grupie aktorów, według Fik, którzy decydowali o wysokiej randze polskiego aktorstwa lat 70. 

Występował też w programach kabaretu Owca (1966), gdzie z powodzeniem prezentował swój komediowy talent, swobodę, bezpośredniość i duże poczucie humoru. Był znanym i cenionym piosenkarzem (miał dobry głos, który w latach 50. kształcił u Eugeniusza. Mossakowskiego); przez wiele lat brał udział w Festiwalu Piosenki Żołnierskiej w Kołobrzegu i był nagradzany, a jedna z wykonywanych przez niego piosenek Takiemu to dobrze, stała się szlagierem. Występował w Podwieczorku przy mikrofonie oraz w imprezach organizowanych przez wojsko, m.in. śpiewał z Centralną Orkiestrą Wojska Polskiego. 

Największy rozgłos przyniosły mu film i telewizja. Występował często w Teatrze TV, np. jako Jimmy „Wyskrobek” (Opera za trzy grosze, 1958), dwukrotnie w Weselu w rolach Jaśka (1963) i Czepca (1972), jako Wiktor Rhodes (Ustępliwy kochanek, 1973). W 1950–85 zagrał w około 90. filmach, m.in.: w II części Celulozy – Pod gwiazdą frygijską, Eroice, Westerplatte, Hubalu, Chłopach, Wiosna panie sierżancie, w serialach telewizyjnych: Dom, Dyrektorzy. Brał udział w programach estradowych transmitowanych przez telewizję. Współpracował z Polskim Radiem, m.in. w powieści radiowej Matysiakowie przez wiele lat grał Bronka Grzelaka, a po śmierci Tadeusza Fijewskiego, Grzelaka. W sezonie 1981/82 obchodził 35-lecie pracy artystycznej. Jan Ciecierski wspominał, że Nowak posiadał też zdolności plastyczne i wykonywał bardzo udane maski z papier-mâché, którymi obdarowywał przyjaciół. 

Otrzymał nagrody: Państwową II stopnia za filmowe role Szczęsnego w Celulozie i Pod gwiazdą frygijską (1955), Komitetu ds. Radia i TV (1974), Złotego Ekranu, przyznawaną przez tygodnik „Ekran” (1974). 

Był działaczem Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, przewodniczącym Komisji Środowiskowej Komitetu Dzielnicowego Śródmieście w Warszawie oraz wieloletnim sekretarzem organizacji partyjnej w Teatrze Dramatycznym. Tabl. 6. 

Bibliografia

J. Adamski: Teatr z bliska, Warszawa 1985; Almanach 1983/84; M. Czanerle: Twarze i maski, Kraków 1970; Eberhardt: Aktorzy (il.); R. Dziewoński: Dla mnie bomba Jerzego Dobrowolskiego, Łomianki 2009 (il.); Fik: 35 sezonów; Groński: Od Siedmiu Kotów s. 11, 238, 243 (il.); Kott: Poskromienie złośników; Linert: T. Śląski; Mykita-Glensk; Orzechowski: Stary Teatr; Sempoliński: Druga połowa; T. Dramatyczny m. st. Warszawy 1955–58 (il.); T. Dramatyczny w Warszawie (il.); T. Narodowy w Warszawie (il.); T. Współczesny w Warszawie; Ekran 1973 nr 33 (il.); Literatura 1972 nr 8 (J. Kłossowicz); Teatr 1952 nr 15 (A. Grodzicki), 1955 nr 21 (A. Grzymała-Siedlecki), 1984 nr 5 (J. Ciecierski; il.); Trybuna Ludu 1975 nr 70, 1977 nr 124; Trybuna Rob. 1984 nr 18; Życie Warsz. 1984 nr 15; Akt ślubu nr 126/947 i zgonu nr IV/116/1984, Arch. USC Warszawa; Akta (fot.), ZASP; Programy, wycinki prasowe, IS PAN; Almanach 1944–59; www.filmpolski.pl 

Ikonografia

K. Ferster: N. jako Ordynator (Grupa Laokoona, Teatr TV), karyk., rys., tusz, papier, 1971; T. Ginko: Portret (z tyczką), karyk., rys., tusz, piórko, papier, ok. 1975 i J. Łupina: Portret, karyk., rys., tusz, piórko, karton, ok. 1980 – MKWarszawa; J. Molik: Portret, karyk., rys., repr. Głos Wielk. 1974 nr 148; T. Rynkiewicz: Portret, karyk., rys., repr. RTV 1975 nr 2 1; Fot. – Bibl. Nar., IS PAN, ITWarszawa, MTWarszawa.

Źródło: Słownik biograficzny teatru polskiego 1910–2000, t. III, Instytut Sztuki PAN, Warszawa 2017.
Zachowano konwencję bibliograficzną i część skrótów używanych w źródłowej publikacji.