Osoby

LUDWIŻANKA Barbara, właściwie Barbara Ludwig, zamężna Hańcza (24 stycznia 1903 Stanisławów na Pokuciu – 26 października 1990 Warszawa),

aktorka. 

Rok urodzenia według akt Archiwum Arcybiskupa Eugeniusza Baziaka w Krakowie i Archiwum Państwowego w Poznaniu; daty podawane w innych dokumentach są nieprawdziwe. Była córką śpiewaka Adama Ludwiga (zob. t. 1) i Stanisławy Dobrzańskiej, pochodzącej ze znanej lwowskiej rodziny teatralnej; siostrą aktorki Ewy Ludwiżanki (zob. t. 2); drugą żoną Władysława Hańczy (zob. t. 2). Po ukończeniu pensji sióstr klarysek w Krakowie, kształciła się na Wydziale Dramatycznym przy Konserwatorium Muzycznym w Poznaniu, ukończyła go w 1923. Jako studentka występowała na scenach poznańskich, najpierw w Teatrze Narodowym, gdzie debiutowała w głównej roli w Panience z okienka (7 marca 1922), potem w Teatrze Polskim, w którym po raz pierwszy zagrała Hanię w Don Juanie Rittnera (22 czerwca 1922; obok Wojciecha Brydzińskiego). 

W sezonie 1922/23 była wymieniana w składzie zespołu Teatru Polskiego; jeszcze w czasie studiów (jak wspominał Bronisław Dąbrowski), Nuna Młodziejowska zaangażowała ją do „zawodowej sceny poznańskiej”. W Teatrze Polskim występowała do 1930 w rolach tak zwanych naiwnych i amantek: Kasi (Wąsy i peruka), Joasi (Karykatury), Poli (Hiszpańska mucha), Ireny (Romantyczna panna), Fruzi (Damy i huzary), Rózi (Dożywocie), Heleny (Pan Damazy), Jessiki (Kupiec wenecki). Największą popularnością cieszyła się Wisienka (Maman do wzięcia). Jej mała postać, delikatny głos, sprawiały, że grała także role dzieci, np. Kubusia (Cyganeria warszawska), Isi (Wesele), Orcia (Nie-Boska komedia). W sezonach 1930/31–1933/34 była zaangażowana w Teatrze im. Słowackiego w Krakowie, gdzie Juliusz Osterwa powierzył jej rolę Panny Młodej w Weselu (1932). Nie przypominała

w tonie zamaszystej dziewuchy wiejskiej; Osterwa szukał innych rozwiązań, idąc za plotką krakowską i modelem Wyspiańskiego, obsadził w tej roli aktorkę o delikatnym wyrazie i drobnych, prawie filigranowych kształtach 

(Jerzy Kreczmar). 

Otrzymała za nią (w tym samym roku) jedno z wyróżnień (obok Stefana Jaracza, Kazimierza Junoszy-Stępowskiego, Jerzego Leszczyńskiego, Józefa Węgrzyna) w ogólnopolskim Konkursie Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego na wystawienie dzieł Wyspiańskiego. (Ponownie w roli Panny Młodej wystąpiła 7 grudnia 1936 w Teatrze Polskim w Łodzi.) W Krakowie doskonaliła aktorstwo pod kierunkiem doświadczonych reżyserów i u boku znakomitych partnerów scenicznych.

Grała w różnym repertuarze, np.: Annę (Warszawianka), Zosię (Pomsta), Kamillę (Dom otwarty), Klaryssę (Fircyk w zalotach), Królową (Don Karlos), Klarę (Śluby panieńskie), Helenę (Ładna historia). W 1934 wróciła do Poznania, w Teatrze Polskim występowała do końca sezonu 1936/37. Była tu aktorką lubianą i popularną, choć Konstanty Troczyński żałował, że nie jest obsadzana w rolach „charakterystyczno-komicznych”, zgodnie ze swoimi predyspozycjami. Grała np.: Luizę (Intryga i miłość), Jenny (Pierwszy występ Jenny), Harfiarkę (Wyzwolenie), Zuzę (Pan Topaz), Verę (Serce na wolności), Hannę (Jutro niedziela), Ellie Selby (Pierwsza pani Selby). Od sezonu 1937/38 przeszła do Teatrów Miejskich w Łodzi (zapewne w tym czasie związała się ze swoim przyszłym mężem, Władysławem Hańczą). Do wybuchu II wojny światowej zagrała tu dobre, pierwszoplanowe role: Violę (Wieczór Trzech Króli), Elizę (Pigmalion; reżyseria Aleksandra Węgierki – przedstawienie stało się największym sukcesem artystycznym sezonu 1937/38, dzięki „przede wszystkim doskonałej grze aktorskiej odtwórców głównych ról; Aleksandra Węgierki i Barbary Ludwiżanki”, według Sławomira Świontka), Żonę (Nie-Boska komedia), Elżbietę (Car Paweł I), Barbarę (Major Barbara).

Okupację niemiecką przeżyła w Warszawie, pracowała m.in. jako kasjerka. Po upadku powstania, została wywieziona do obozu w Niemczech. Po powrocie do kraju, zatrzymała się w Krakowie i w Teatrze im. Słowackiego, już 6 kwietnia 1945 zagrała Annę (Dziewczyna z lasu), a w sezonie 1946/47, po połączeniu scen w Miejskie Teatry Dramatyczne, występowała także w Starym Teatrze w rolach: Julii (Wilki w nocy), Marii (Przejrzały oczy moje), Goplany (Balladyna) – 1945; Ewy Freud (Wielkanoc, 1946), Żony (Ich czworo, 1947).

Drobna, filigranowa, o wyrazistej twarzy, ujętej w chmurę czarnych włosów, udowodniła nam wkrótce, że ciężkie przeżycia wojenne nie tylko nie przytłumiły, lecz – odwrotnie – pogłębiły jeszcze wszystkie walory jej fascynującego talentu. Dawała kreację po kreacji, a w owych dniach nie brakowało na krakowskiej scenie «gwiazd». Ludwiżanka nie tylko im dorównywała, najczęściej – przewyższała je,

wspominał Juliusz Kydryński. 

W sezonie 1947/48 grała w Teatrze Wojska Polskiego w Łodzi, np. Pierette (Noce gniewu); występowała też w jego warszawskiej filii, Placówce. Potem, wraz z Leonem Schillerem, który objął dyrekcję Teatru Polskiego, przeniosła się na stałe do Warszawy, w sezonach 1948/49–1964/65 była aktorką tej sceny, a w 1965/66–1983 Teatru Współczesnego. Zagrała wiele znakomitych ról, jedną z nich była Zofia Parmen (Grzech, 1951). Obecny na spektaklu Bertolt Brecht wraz z żoną Helene Weigel, dziękował Ludwiżance listownie

za mistrzowską kreację, subtelną i silną zarazem, która wywarła tak olbrzymie wrażenie 

(Juliusz Kydryński).

Grała ją wymiennie z Zofią Małynicz, według Stanisława Marczaka-Oborskiego,

ukazywała przede wszystkim patologiczne samolubstwo

i skrywany erotyzm.

Potem, w roli Prozerpiny (Candida, 1960)

dała po prostu arcydziełko dowcipu, bogactwa, a zarazem trafności tonów 

(Wojciech Natanson).

Najciekawszą rolą, którą stworzyła w Teatrze Polskim i jedną z najlepszych w jej karierze, była Dolly Talbo w Harfie traw (1963). Ta kreacja, według Marczaka-Oborskiego, „postawiła ją w rzędzie aktorek najwybitniejszych”;

miała w sobie lekkość, świeżość i prostotę dziecka,

a równocześnie czuło się w niej prawdziwą ludzką dobroć

i mądrość 

(Zofia Jasińska);

miała też

smutek starej panny, jakąś ukrytą, nieuświadomioną szlachetność, blask wewnętrzny i zarazem urok poetycki jak

z bajki 

(August Grodzicki).

Do niezapomnianych jej ról należała również „dwuznaczna”, „wariatka-niewariatka” Mumia (Sonata widm, 1965). Z Teatru Polskiego, oprócz: Kleopatry (Wrogowie), Anny (Na dnie) – 1949; Doroty (Takie czasy, 1953), Arkadiny (Mewa, 1959), należy wymienić też, graną gościnnie, Meg w Urodzinach Stanleya (1966), w której, według Natansona, zaprezentowała

sens dowcipu i urok kobiecości, sztukę budowania z elementów prawie nieuchwytnych, giętkość operowania dialogiem

i uplastyczniania sytuacji, a przy tym sporą ilość ciepła aktorskiego.

W Teatrze Współczesnym najpierw wystąpiła gościnnie w roli Eugenii w Tangu (1965), niezapomnianej, czarującej wdziękiem „figlarnej babci” (Jasińska). 

Potem odnosiła tu sukcesy nadal w rolach starszych pań, np.: Matki (Całe dni na drzewach) i Babci (Amerykański ideał) – 1968; „roztrzepanej damy” Julii (Cocktail-party, 1971); Pani Jowialskiej (Pan Jowialski, 1977), i ostatniej roli, Staruszki (Tryptyk, 1980). Tę galerię uzupełniają grane przez nią gościnnie w Teatrze Powszechnym: Bogajewska (Barbarzyńcy, 1976), pełna uroku, godności i ciepła dziedziczka, odchodząca w przeszłość oraz Maria Josefa (Dom Bernardy Alby, 1978).

W ciągu wieloletniej pracy, znakomicie łączyła wdzięk „wiecznej kobiecości” z delikatnym poczuciem humoru. Subtelna i wrażliwa, o charakterystycznym, nieco infantylnym głosie, była jedną z najbardziej lubianych i cenionych aktorek. Najczęściej obsadzana była w repertuarze realistycznym, w sztukach psychologizujących, z bohaterkami o bogatym wnętrzu. Stopniowo, według Edwarda Csató,

krystalizowała typ, w którego portretowaniu i demaskowaniu ujawniała najwięcej przedsiębiorczości, [...] typ dobrze wychowanej mieszczanki, będącej całkowicie pod władzą konwenansu; ale konwenans ten okazuje się dla niej często niewygodny, czcząc go więc, jednocześnie toczy z nim walkę podstępną i zamaskowaną,

karykaturuje swoje bohaterki,

nie tracąc jednak przy tym «kobiecej» dokładności. Nawet kobiecą broń aktorek, wdzięk [...] traktuje obiektywnie, dozując go stosownie do wymagań roli; nie lęka się poświęcić go na rzecz ostrości portretu. 

Do jej popularności przyczyniły się liczne role filmowe i telewizyjne. W filmie debiutowała w 1928 w Milionowym spadkobiercy, w 1930 wystąpiła jeszcze w Gwiaździstej eskadrze i Igraszkach pieniądza. W 1957–88 zagrała ponad 30 ról filmowych, m.in. Marię Orzechowską (napisaną specjalnie dla niej) w Sublokatorze, nagrodzoną na festiwalach w Chicago (1967) i Panamie (1968), Balbinę (Bardzo starzy oboje), Jagustynkę w Chłopach, Hrabinę de Profundis w Chłopcach, Jadwigę Ostrzeńską, matkę Barbary w Nocach i dniach, najstarszą starowinkę w Azylu Zasłużonej Starości w Seksmisji. W Teatrze TV, w 1959–86, stworzyła doskonałe postacie m.in.: Miss Prism (Brat marnotrawny), Amandy (Szklana menażeria), Julii Nielewiczowej (Dom kobiet), Marty (Arszenik i stare koronki). Od lat 30. współpracowała też z Polskim Radiem, np. w 1933 w rozgłośni krakowskiej wzięła udział w słuchowisku Potęga dziecka. Po wojnie była jedną z najpopularniejszych artystek radiowych, jej głos rozpoznawany był przez wszystkich. 

W 1985 otrzymała Nagrodę Ministra Kultury i Sztuki I st. za całokształt twórczości aktorskiej. 

Bibliografia

Adwentowicz; Almanach 1990/91; Csató: Polski t. współczesny (il.); Dąbrowski: Na deskach t. 1, 3; Fik: 35 sezonów; Guderian-Czaplińska: Album teatralne s. 94, 106–110 (il.); Guderian-Czaplińaka: Teatr. Arkadia (il.); Kott: Jak wam się podoba s. 201; Krasiński: T. Polski 1939–2002 (il.); Kreczmar: Cały świat; Marczak-Oborski: Teatr 1918–39; Marczak-Oborski: Teatr 1918–65; Marczak-Oborski: Życie teatr. 1944–64; Papée: Teatr współczesny; Poskuta-Włodek: Trzy dekady; Poznańskie wspominki s. 475, 538, 559; Skwarczyńska: Trzy opracowania; Sto lat Starego Teatru; T. przy ul. Cegielnianej (S. Świontek); T. Współczesny w Warszawie; Troczyński: Pisma teatr.; Urbankiewicz: Sezon w Łodzi; J. Urbankiewicz: Szmerek na widowni, Łódź 1984; Wilski: Szkolnictwo; Dz. Pol. 1963 nr 65 (J. Kydryński); Kur. Warsz. 1937 nr 285; Pam. Teatr. 1973 z. 3–4 s. 444, 199, z. 2 s. 232, 1997 z. 1–4 s. 98, 102; Polska Artyst. 1923/24; Scen Pol. 1922 z. 11–12, 1923 z. 4–6; Sł. Powsz. 1965 nr 149 (J. Dobraczyński); Teatr 1960 nr 7 (il.), 1967 nr 3 (W. Natanson; il.); Twórczość 1946 z. 3 (T. Kwiatkowski); Tyg. Powsz. 1963 nr 48 (Z. Jasiaka), 1965 nr 30 (Z. Jasińska); Znak 1946 nr 3 s. 355–364; Życie Warsz. 1963 nr 257 (A. Grodzicki), 1990 nr 254; Afisze, Uniw. w Poznaniu; Akt urodzenia i chrztu nr księgi C–CCXV, L. nat. 26/117 1903, parafia Stonisławów-Kolegiata Archidiecezja Lwow., Arch. Arcybiskupa E. Baziaka Kraków oraz akt zgonu nr I–2387/1990, Arch. USC Warszawa; Akta miasta Poznania (Kartoteka mieszkańców z lat 1870–1930), Arch. Państw. Poznań, ZASP (fot.); Programy, afisze, wycinki prasowe, IS PAN; Kolekcja L. i W. Hańczy (m.in. portrety oraz nagrody: statuetki i plakiety), MTWarszawa. 

Ikonografia

A. Bilski: Portret, karyk., rys., repr. fot. – Dokumentacja Teatru IS PAN; E. Głowacki: L. jako Zofia Parmen (Grzech), rys., sangwina, papier, 1951 – MTWarszawa; J. Żebrowski: L jako Dorota (Takie czasy), karyk., rys., repr. Express Wiecz. 1954 nr 189; E. Mańczak: Portret, karyk., rys., repr. Stolica 1975 nr 21 i Szpilki 1971 nr 11; T. Rynkiewicz: Portret karyk., rys., repr. RTV 1974 nr 13; Fot. – Bibl. Nar., IS PAN, ITWarszawa, MTWarszawa, NAC, Stary T. Kraków.

Źródło: Słownik biograficzny teatru polskiego 1910–2000, t. III, Instytut Sztuki PAN, Warszawa 2017.
Zachowano konwencję bibliograficzną i część skrótów używanych w źródłowej publikacji.