Osoby

LANGE Wiesław Janusz (19 kwietnia 1914 Warszawa – 16 września 1988 Katowice),

scenograf. 

Był synem Alfreda Langego, inżyniera w zakładach Lilpoppa i budowniczego mostów, oraz Stefanii z domu Brokl, pielęgniarki; jego pierwszą żoną była aktorka Anna Kazimiera Jakowska (zob. tom 2; ślub 31 lipca 1947 we Wrocławiu), trzecią plastyczka Amelia Pomorska z domu Wieczorek; synem Jacek Lange, plastyk; wnuczką scenografka Małgorzata Suwalska. Jesienią 1921, po wieloletniej i dramatycznej wędrówce (m.in. przez Japonię i Egipt), wrócił do Polski z rodzicami z Syberii, dokąd w 1914 zesłano jego ojca za działalność w Polskiej Partii Socjalistycznej. Do gimnazjum uczęszczał w Białymstoku, Dubnie i Łucku, później cztery lata uczył się w Tuluzie we Francji. Jak wspominał, po powrocie, uczył się jeszcze około roku w Liceum Krzemienieckim, gdzie w lutym 1937 otrzymał świadectwo dojrzałości. (Zapewne w Tuluzie zdał maturę, a w Krzemieńcu ją nostryfikował.) Potem, przez cztery semestry, do kwietnia 1939, studiował malarstwo w Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie w pracowni Tadeusza Pruszkowskiego. Według własnej relacji, tuż przed II wojną światową, w Instytucie Propagandy Sztuki w Warszawie wystawił z Henrykiem Wicińskim (w jego reżyserii) Śluby panieńskie. Zafascynowany Teatrem Cricot, przygotował też Niemego kanarka w przekładzie własnym i Wicińskicgo, ale do premiery nie doszło. 

Po wybuchu wojny przebywał u rodziny w Łucku i Lwowie, w czasie okupacji niemieckiej pracował jako malarz pokojowy. W czerwcu 1944 w Kiwercach wstąpił jako ochotnik do I Armii Wojska Polskiego; organizował przedstawienia frontowe i był autorem ich oprawy plastycznej. Ranny podczas walk na warszawskiej Pradze, po krótkim pobycie w szpitalu, wyjechał do Lublina, gdzie w sezonie 1944/45 w Teatrze Wojska Polskiego pracował jako pomocnik scenografa i oświetleniowiec; zdemobilizowano go w 1946. 

W sezonie 1945/46, z Jadwigą Przeradzką i Aleksandrem Jędrzejewskim, założył zespół scenografów pod nazwą Atelier „Trójkąt”; w Teatrze Kameralnym Domu Żołnierza w Łodzi wspólnie opracowali Ich czworo (1946). Temu małżeństwu wiele zawdzięczał; jak sam mówił, od Jędrzejewskiego nauczył się fachu scenografa. Z Jędrzejewskimi pojechał do Wrocławia, gdzie w sezonach 1946/47–1950/51 był etatowym scenografem w Teatrach Dolnośląskich (od 1949 Teatry Dramatyczne). Od 1 czerwca 1951 do końca życia zaangażowany był w Teatrze Śląskim w Katowicach. Współpracował także z wieloma innymi scenami, ale jego twórczość związana była głównie ze Śląskiem. 

Dorobek miał imponujący, w ciągu 40. lat pracy zaprojektował scenografie do ponad 300. przedstawień dramatycznych, operowych i telewizyjnych. We Wrocławiu większość projektów powstała z Jędrzejewskim, do kilku kostiumy były autorstwa Przeradzkiej. Do dobrych należały, np.: oprawa plastyczna Mazepy (1949; „bardzo wyraźnie monumentalizująca” dramat) i persyflażowe dekoracje Henryka VI na łowach (1950). Samodzielnie opracował cztery przedstawienia, w 1948: Świerszcza za kominem, Strzały przy ulicy Długiej, Pociąg widmo, w 1950 Obcy cień. Projektował też scenografię do oper: Halki i Toski (obie z Jędrzejewskim), Spartakusa – 1947; Wesela Figara (1948; z Jędrzejewskim), Madame Butterfly, Rycerskości wieśniaczej, Sprzedanej narzeczonej – 1949. W Teatrze Żydowskim we Wrocławiu i Łodzi był autorem (z Jędrzejewskimi) dekoracji m.in. do Snu o Goldfadenie (1950). Trzy scenografie, przygotowane w 1951: Nasze życie (Teatr Współczesny w Szczecinie), Próba sił (z Jędrzejewskim, Teatr Ziemi Opolskiej) i Dr Anna Leśna (Teatr Żydowski w Łodzi) otrzymały w tymże roku III nagrodę na Festiwalu Polskich Sztuk Współczesnych. 

W Katowicach, w dekoracjach Langego, powstało około 100. przedstawień. W początkowym okresie jego pracy uznanie przyniosła mu oprawa plastyczna Zagłady eskadry (1952; z Wiesławem Makojnikiem) i Człowieka z karabinem (1952; z Jędrzejewskim). Przedstawienia były dynamiczne i patetyczne, ale też realistyczne, niemal plakatowe. W 1955 rozpoczął się nowy, ważny okres w jego twórczości. Choć podstawą większości prac był neorealizm – syntetyczne określenie czasu, miejsca i akcji, jego scenografia nie była jednolita, cały czas poszukiwał, zmierzając w kierunku surrealizmu. W tymże roku (we współpracy z Gustawem Holoubkiem, reżyserem) powstały nowatorskie, surrealistyczne projekty do Ludzi i cieni i Fantazego. Pierwszy inspirowany był malarstwem Salvadora Dalego:

Droga, początkowo jako funkcjonalny podest, potem malowana na prospekcie, poprowadzona jest prosto od widzów w dal,

w nieskończoność, przechodzi pod długim, mrocznym tunelem mostu; most jest zniszczony, jakby ranny, nieomal cieknie

z niego krew.

W Fantazym park pałacowy został

rozwiązany koroną drzewa zawieszoną w powietrzu, bez podtrzymującego ją pnia; kilka leżących i stojących kolumn na pochyłym podeście dopełniało niepokojącej atmosfery pustki zrujnowanej posiadłości Respektów 

(oba spektakle w opisie Zenobiusza Strzeleckiego). W 1956 kontynuował linię surrealistyczną w dekoracjach Dramatu księżycowego, Tragedii florenckiej i Zaproszenia do zamku. W 1956–59 współpracował z Józefem Wyszomirskim (od 1957 też z Jerzym Jarockim). Powstały wtedy głośne przedstawienia: Śmierć Dantona, Krzesła, Bal manekinów, Zbrodnia na Wyspie Kóz i Wyzwolenie – 1957; Balladyna (1958); Zbrodnia i kara, Wieża samotności – 1959.

Kreując w ścisłym porozumieniu z obu reżyserami [...] nową rzeczywistość teatralną, przeżywał w tym czasie swoje najlepsze lata. I obok Józefa Szajny był jednym z najciekawszych plastyków inscenizatorów 

(Andrzej Linert).

Tendencje surrealistyczne rozwinął jeszcze silniej w dramatach współczesnych, np. w Balu manekinów dekoracja ograniczona została „do najistotniejszych znaków”: nieduży podest, kilka schodków, fragment drzwi czy okna, draperia. W tej „skrótowo zarysowanej zabudowie w tle sceny stał rycerz w zbroi”, który „miał niejako nobilitować miejsce akcji” (Jerzy Lau). Większość scenografii Langego nadawała inscenizacjom rozmach, patos, a nawet pewną tragiczność, np. w Borysie Godunowie Puszkina (Sosnowiec, 1962) skonstruował wielką kamienno-złotą ścianę w krwawych odcieniach, z zawieszonymi na niej posępnymi portretami, które przypominały ikony. 

W projekty włączał także nowe tendencje zaistniałe w malarstwie, jak: taszyzm, pop art i hiperrealizm. Niejednokrotnie poszukiwał nowatorskich rozwiązań, np. oprawę plastyczną Śmierci gubernatora (1961) „doprowadził niemal do abstrakcji”, ale używając autentycznych ubrań i rekwizytów sprawił, że nabrała ona cech realistycznych. W Intratnej posadzie (1966) zastosował kolaż: w przestrzeń sceniczną wprowadził ściany wyklejone olbrzymimi asygnatami rubli z okresu carskiej Rosji. Ważne w jego twórczości były też scenografie do: Ludzi królestwa, Antygony Jeana Anouilha – 1962; Wysokiej ściany i Fizyków – 1963; Wizyty starszej pani (1965), Sułkowskiego (1966), Skutarewskiego (1967), Bolszewików (1969), Teatru Klary Gazul (1970), Ruy Blasa (1971), Czarownic z Salem (1973), Złodzieja (1988).

W Operze Śląskiej w Bytomiu opracował takie inscenizacje, jak: Bolesław Śmiały Ludomira Różyckiego (1957), Traviata (1959), Paria (1960), Faust (1971), Aida (1972), Norma (1973), Peer Gynt (1978), Cyganeria (1980; przez wiele lat, także po śmierci Langego pozostała w repertuarze z jego dekoracjami); w Łodzi w Teatrze Muzycznym: Kariera Nikodema Dyzmy (1973); w Gliwicach: Ptasznik z Tyrolu (1963); w Zabrzu: Zmowa świętoszków (1968), Lubow Jarowaja (1972), Wyszedł z domu (1974), Mewa (1977); w Sosnowcu: Legenda i Bolesław Śmiały (1969); w Bielsku-Białej: Nora (1969), Zapomnieć o Herostratesie (1975) i Jeremiasz (1981); w Koszalinie: Juliusz Cezar (1964); w Starym Teatrze w Krakowie: Cyd (1957) i Kolega (1961); w Opolu: Sennik współczesny (1967) i Bezimienne dzieło (1971); w Czeskim Cieszynie: Droga przez mękę (1967), Walenty i Walentyna (1972), Las (1976); w Bydgoszczy: Szkoła obmowy (1984) i Zmowa świętoszków (1987); ostatni jego projekt: Masz ochotę na miłość (Sosnowiec, 1988). 

W 1985, na swój jubileusz 40-lecia pracy artystycznej, zaprojektował scenografię do Halki, której premiera odbyła się w Operze Śląskiej w Bytomiu. Wtedy też w Teatrze Śląskim zorganizowano wystawę Wiesław Lange 40 lat pracy scenograficznej. W 1996 w Centrum Scenografii Polskiej w Katowicach otwarto drugą pod tytułem: Wieża samotności. Wystawa prac scenograficznych Wiesława Langego. 

W latach 60. i 70. Teatr TV wystawił ponad 40. spektakli w jego oprawie plastycznej. Projektował też dekoracje dla Pałacu Młodzieży w Katowicach, był autorem projektu mozaiki Trzej biegacze (częściowo ją wykonał) na ścianie Stadionu Śląskiego w Chorzowie. Uprawiał malarstwo (pejzaże, abstrakcje, portrety) i grafikę. 

Na Śląsku był popularnym i cenionym scenografem, który przez prawie 40. lat współtworzył artystyczny kształt Teatru im. Wyspiańskiego.

Dopracował się własnego stylu, dysponował rzadkim bogactwem środków wyrazu, wielką sprawnością techniczną,

i umiejętnością oddania atmosfery różnych epok, przy pomocy lapidarnego, syntetycznego języka 

(Tadeusz Kijonka).

Uważany za prekursora surrealizmu w polskiej scenografii, uchodził za twórcę nowatorskiego, ale jego nowatorstwo nie było skrajne, publiczność nie miała problemu z interpretacją symboliki prac, które tworzył. 

Wielokrotnie nagradzany, w 1956 otrzymał Państwową Nagrodę Artystyczną za twórczość scenograficzną; w 1971 Nagrodę Stowarzyszeń Twórczych w Katowicach; w 1985 Nagrodę Ministerstwa Kultury i Sztuki I st.; dwukrotnie odebrał „Złotą Maskę” w plebiscycie „Wieczoru Katowickiego” (1971 i 1985). W 1996 w TVP Katowice powstał o nim film dokumentalny pod tytułem Wieża samotności. 

Bibliografia

Almanach 1988/89; Dachtera: Opera Wrocł. 1945–95; Fik; 35 sezonów (il.); Katalog scenografii, Warszawa 1962; Katalog wystawy: Lange 40 lat twórczości scenograficznej. Red. E. Moroń, J. Moskal, Teatr Śląski Katowice 1965 (wywiad z L. i jego sylwetka; il.); Linert: T. Śląski 1949–92 (cyt. J. Laua); Misiorny: Teatry Ziem Zachodnich; Opera Śląska 1945–85; Sośnicki: Z sezonu; Strzelecki: Kierunki scenografii; Strzelecki: Plastyka teatr.; T. Polski Wrocław 1945–65; Kultura 1988 nr 39; Opole 1985 nr 9; Poglądy 1967 nr 51 (T. Kijonka; il.), 1971 nr 20; 1975 nr 15 (il.); Tak i nie 1983 nr 18 (il.), 1986 nr 39, 1988 nr 42 (il.); Teatr 1988 nr 12; Dz. Zach. 1988 nr 217 (il.), 1996 nr 200 (il.); Trybuna Ludu 1986 nr 244; Akt zgonu nr 3268/1988, Arch. USC Katowice; Akta (fot.), ZASP; Programy (m.in. „Ożenek”, T. Polski Bielsko-Biała, 1979; sylwetka L.; il.) i wycinki prasowe, IS PAN; Archiwa: ASP Warszawa (nr teczki 685) i pryw. E. Moroń, Katowice (m.in. nagrania rozmów E. Moroń i J. Moskala z L.); Zbiory L. w Centrum Scenografii Pol. Katowice; Almanach 1944–59; www.encyklopediateatru.pl; www.filmpolski.pl; inf. Ewy Moroń Katowice. 

Ikonografia

J. Duda-Gracz: Portret, olej, 1976 – T. Śląski Katowice; J. Dutkiewicz: Portret, karyk., rys., czarna kredka, 1965 – własność syna autora, Adama Dutkiewicza; T. Dyniewski: Portret, karyk., rys., tusz – Bibl. Śląska Katowice.

Źródło: Słownik biograficzny teatru polskiego 1910–2000, t. III, Instytut Sztuki PAN, Warszawa 2017.
Zachowano konwencję bibliograficzną i część skrótów używanych w źródłowej publikacji.