Osoby

MANKIEWICZÓWNA Tola, właściwie Teodora Beata Oleksa, zamężna Raabe (7 maja 1900 Bronowo koło Łomży – 27 października 1985 Warszawa),

śpiewaczka, aktorka. 

Była córką rolnika Józefa Oleksego i Aleksandry z Mankiewiczów; żoną adwokata i przemysłowca, właściciela fabryki drewna w Białej Podlaskiej, Jana Tadeusza Raabego (ślub 21 grudnia 1935 w Warszawie). Ukończyła szkołę powszechną we wsi Bronowo, kilka niższych klas w gimnazjum w Łomży, a po przeprowadzce w 1915 do Warszawy, gimnazjum ośmioklasowe. Uczyła się też w Konserwatorium Muzycznym, w którym klasę fortepianu ukończyła w 1921. Jednocześnie kształciła głos na lekcjach u swojej ciotki, J. Mechówny i za jej zgodą w grudniu 1918 wystąpiła kilka razy w Krakowie jako Bronia w Hrabinie. Jako pseudonim sceniczny przyjęła nazwisko panieńskie swej matki. Po przesłuchaniu przed Emilem Młynarskim, debiutowała 21 kwietnia 1922 w warszawskim Teatrze Wielkim w partii Aliny (Goplana); w recenzjach chwalono jej ładny śpiew, wytknięto brak „większych walorów aktorskich”. 

Od sezonu 1922/23 została zaangażowana do zespołu Opery Warszawskiej i do końca 1923/24 śpiewała takie sopranowe partie liryczne, jak: Siebel (Faust, 1922; „głos jeszcze nieduży, ale bardzo ładny, poprawna technika” pisał Felicjan Szopski), Bronia (Hrabina), Zuzia (Verbum nobile), Pastuszek (Tannhäuser), Zelma (Casanova), Micaela (Carmen), Małgosia (Jaś i Małgosia). Od września 1924 do jesieni 1927 była na studiach wokalnych w Mediolanie. Po powrocie kontynuowała prywatne lekcje u Janiny Korolewicz-Waydowej i u Z. Kryńskiej. Śpiewała na koncertach, m.in. w Dolinie Szwajcarskiej. 

W sezonach 1928/29–1930/31 ponownie należała do zespołu Opery Warszawskiej i występowała m.in. jako: Zofia (Halka; w 1930 wzięła udział w nagraniu na płyty arii z tej opery), ponownie Alina (Goplana), Barbarina (Wesele Figara), Karolka (Jenufa; według Szopskiego „zasłużyła na zupełne uznanie”), Panna Młoda (opera-balet Boruta), Estera (Zamarłe oczy) oraz np. Diana, a także Venus i Kupidyn w Orfeuszu w piekle, czy Ciboletta w Nocy w Wenecji, a jej temperament sceniczny sprawił, że zaczęła odnosić sukcesy w operetkach. W sezonie 1931/32 śpiewała jeszcze w operze Florę w Traviacie, ale od 31 grudnia 1931 występowała już też w Teatrze Nowości jako Franzi (Czar walca) i rola ta została oceniona entuzjastycznie. „Królowa wieczoru”,

prawdziwa rewelacja pod względem kunsztu śpiewaczego

i aktorskiego równocześnie,

„sensacja artystyczna Warszawy” pisał Jan Maklakiewicz;

Zdobyła szturmem serca publiczności i musiała wszystkie numery bisować,

to sui generis rewelacja, ujmujący wdzięk, humor, temperament, ładny śpiew i gra z umiarem artystycznym 

dodawał Tadeusz Kończyc. Z zespołem warszawskiej operetki w styczniu i lutym 1932 brała udział w występach w wielu miastach: w Wilnie, Białymstoku, Piotrkowie, Tomaszowie, Kaliszu, Łodzi, Radomiu, Kielcach, Sosnowcu, Cieszynie, Bielsku, Zakopanem, Krynicy, Krakowie, Tarnowie, Przemyślu, Lwowie, Drohobyczu, Borysławiu, Łucku, Równem, Lublinie. 

Od marca 1932 i w sezonie 1932/33 występowała w rewiach w teatrze Morskie Oko; w rewii Listek figowy (premiera 16 kwietnia 1932) zaśpiewała piosenkę Ja jestem tuman, która stała się przebojem; zdobyła wtedy popularność i zwróciła na siebie uwagę filmowców. Podobała się też w tytułowej chłopięcej roli w operetce Boccaccio w reżyserii Leona Schillera (1933). Szybko stała się ulubienicą Warszawy, gwiazdą przedstawień rewiowych, operetkowych i komedii muzycznych. Od 1932 do wybuchu II wojny światowej śpiewała na wielu warszawskich scenach. Po Morskim Oku występowała w teatrze Rex (wrzesień–listopad 1933), w Wielkiej Operetce (grudzień 1933–kwiecień 1934; m.in. jako Madeleine w Balu w Savoyu oraz jako Józefa w Pod Białym Koniem), w Cyganerii, Wielkiej Rewii (czerwiec 1934 – luty 1935), Starej Bandzie (kwiecień 1935), Hollywood (październik–listopad 1935), znów w Wielkiej Rewii od 25 lutego 1936 w roli Anny w komedii muzycznej Całus i nic więcej, potem w 1937 wiosną i jesienią, a od 31 grudnia tego roku ponownie jako pełna uroku Franzi w operetce Czar walca (według Boya „była jak stworzona do roli wiedeńskiej «Maedel», miała jej werwę, humor i łatwy sentymencik”). W sezonie 1938/39 występowała nadal w Wielkiej Rewii. W marcu 1935 wzięła udział w słynnym widowisku operetkowym Gwiazdy areny w Cyrku Staniewskich przy Ordynackiej, a 9 marca 1939 w jubileuszu 30-lecia pracy Lucyny Messal. 

Lata 30. to również okres jej największych sukcesów w filmowych komediach muzycznych: 10% dla mnie (1933), Parada rezerwistów (1934), Co mój mąż robi w nocy (1934), Śluby ułańskie (1934), Manewry miłosne (1935), Pani minister tańczy (1937); lansowała w nich m.in. takie szlagiery, jak: Odrobinę szczęścia w miłości, czy Jak za dawnych lat. 

W 1933 koncertowała w Pradze, w maju 1935 miała recitale polskich piosenek w teatrze Wintergarten w Berlinie (przed występami Baletu Polskiego Parnella); odniosła wtedy sukces, i w 1938 (sierpień–wrzesień) znowu odbyła turę, cieszących się powodzeniem występów w Niemczech (Wintergarten w Berlinie, Hansa Theater w Hamburgu), a także w Austrii i Czechosłowacji. Od 1928 śpiewała często w Polskim Radiu. Dużo nagrywała dla polskich wytwórni fonograficznych Columbia, Odeon i Syrena Record, a także dla niemieckiej Decca oraz czeskiej Esta. Gościnnie występowała poza Warszawą m.in. w Wilnie (maj 1934, czerwiec i sierpień 1937), Łodzi (Teatr Letni Bagatela, 1936; Teatr Polski, 1937), Krakowie (Teatr Rewia-Bagatela, sezon 1936/37), Katowicach (marzec 1938). Na otwarcie sezonu 1939/40 w Teatrze Miejskim w Łodzi miała wystąpić 5 września 1939 w premierze Króla włóczęgów. 

We wrześniu 1939, przy nielegalnym przekraczaniu granicy polsko-radzieckiej, została wraz z mężem aresztowana przez NKWD; zwolniono ją po kilku dniach i pozwolono na pobyt w Białymstoku (męża wywieziono do Kazachstanu). W sezonie 1939/40 występowała w rewiowym Teatrze Miniatury pod kierownictwem Kazimierza Krukowskiego w Białymstoku a także na koncertach w objazdach w wielu miastach zachodniej Białorusi. W sezonie 1940/41 weszła w skład zespołu Państwowego Polskiego Teatru Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej pod kierownictwem Aleksandra Węgierki w Białymstoku, gdzie 27 lutego 1941 pierwszy raz zagrała dramatyczną rolę Zuzanny w Weselu Figara Beaumarchais’go. Z teatrem tym występowała w Brześciu nad Bugiem i Mińsku do czerwca 1941, to jest do wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej. Jak sama napisała w życiorysie, jej występy sceniczne i estradowe znalazły uznanie w resorcie kultury ZSRR, gdyż została przez przybyłą z Moskwy komisję Ministerstwa Kultury zakwalifikowana (obok Węgierki i Jacka Woszczerowicza) do najwyższej kategorii (tak zwanej „nadkategorii”) i zaproszona do Moskwy „na prowadzące role operetkowe i komediowe”. Wyznaczono ją również „na dekadę ogólnozwiązkową 1941 roku do Moskwy jako przedstawicielkę republiki Białoruskiej w dziedzinie pieśniarstwa”. 

W sierpniu 1941 udało jej się wrócić do Warszawy. Odtąd występowała jako pieśniarka w wielu kawiarniach: „U Aktorek”, w „Yacht Klubie”, u Lourse’a, w „Mon Cafe”, „Albatrosie”, „Ziemiańskiej”, w kawiarni „Cyganeria” w Józefowie koło Warszawy; śpiewała również na tajnych koncertach, których dochód przeznaczony był m.in. na pomoc artystom w warszawskim getcie. Kilkakrotnie w 1942–44 brała udział w imprezach jawnych: w teatrach rewiowych Kometa i Melodia, w teatrze Nowości w jubileuszu Karola Hanusza, w kabarecie Momus przy Marszałkowskiej 145. Powstanie warszawskie przeżyła na Mokotowie, potem znalazła się w Milanówku, zimą 1945/46 mieszkała w Radomiu, a do stolicy ostatecznie wróciła w 1946. W 1945 przez Komisję Związku Artystów Scen Polskich została zweryfikowana „bez zarzutu”. 

Zaraz po zakończeniu wojny rozpoczęła występy i w 1945–50 na terenie całego kraju dała około 400. własnych wieczorów pieśniarskich; akompaniatorami byli najczęściej Z. Kryńska i Witold Elektorowicz, kompozytor wielu jej piosenek. W 1946 śpiewała w programach rewiowych kabaretu pod nazwą Klub Satyryków „Kukułka” w warszawskich kawiarniach „Szwajcarska” i „Reduta”; w Warszawie też m.in. 5 marca 1947 w sali Romy (z Aleksandrem Żabczyńskim i potem z nim objazd po kraju) i 10 marca 1948 w sali YMCA, a po 1949 na imprezach organizowanych przez Stołeczny Wydział Kultury i ARTOS. Od 1 czerwca 1951 do 1956 należała do zespołu Teatru Nowego w Warszawie (od 1955 Operetka). Występowała w komediach muzycznych i w operetkach, m.in. jako Pepita (Swobodny wiatr, 1951), Nina (Konkurenci, 1952), Rozyna (Cyrulik sewilski z muzyką Czesława Aniołkiewicza i Stanisława Dzięgielewskiego, 1953), Maria Tschöll (Domek trzech dziewcząt, 1954), Ciboletta (Noc w Wenecji, 1955). 

Jesienią 1956 zwolniona z Operetki, nie była odtąd związana z żadnym teatrem. Nadal występowała na licznych koncertach. W 1956, wspólnie z Ludwikiem Sempolińskim i Mieczysławem Foggiem, towarzyszyła słynnej szwedzkiej tancerce na lodzie Mai Britt, w jej występach po Polsce (dała ponad 100 koncertów). W 1958 i 1961 w Londynie a w 1971 w Paryżu brała udział w imprezach polonijnych i w radiowych programach muzycznych. 

Powstał telewizyjny film dokumentalny pod tytułem Tola Mankiewiczówna. Życie i legenda. 

W latach 30. XX w. była jedną z najbardziej ulubionych i popularnych aktorek i pieśniarek rewiowych i filmowych; najczęstszym jej partnerem-amantem był wtedy Aleksander Żabczyński. 

Czarowała ujmującym wdziękiem, humorem, temperamentem, naturalnością, a także delikatną urodą, pięknym uśmiechem i elegancją. Miała ładny sopran, komediowy talent aktorski, dobrze tańczyła, była świetną wykonawczynią przebojów Henryka Warsa i Jerzego Petersburskiego; prócz wymienionych, śpiewała też m.in.: Jesienne róże, W maleńkiej cichej kawiarence i walca François Adama Karasińskiego. Krytycy porównywali ją często do słynnej amerykańskiej gwiazdy Jeanette Mac Donald. Tabl. V, 2. 

Bibliografia

Almanach 1985/86; Boy: Pisma t. 24, 25, 26, 28; Filler: Operetka (il.); Hist. filmu t. 2 (il.); L. Jabłonkówna: Aleksander Węgierko, Warszawa 1960 s. 131, 142; Kaszyński: Teatralia; Komorowska: Za kurtyną lat; Krasiński: Warsz. sceny; Krukowski: Warszawka s. 41, 49, 53, 107, 108; Krukowski: Z Melpomeną s. 20, 23; Lerski: Syrena Record; Łoza: Czy wiesz; Michalski: Powróćmy (il.); Mościcki: Teatry 1944–45; Pleograf (il.); Sempoliński: Druga połowa; Sempoliński: Wielcy artyści (il.); Szczublewski: T. Wielki; R. Wolański: Tola Mankiewiczówna. „Jak za dawnych lat”, Poznań 2013 (spis ról, piosenek, filmów M., też bibl. i il.; na s. 298–299 sprostowanie najczęstszych błędów pojawiających się w publikacjach o M.); Ekran 1959 nr 40 (Z. Ornatowski; il.), 1985 nr 51 (il.); Gaz. Wyb. 1985 nr 257, 2005 nr 267 (il.); Kur. Por. 1932 (5 I; J. Maklakiewicz); Kur. Warsz. 1922 nr 109, 285 (F. Szopski), 1924 nr 21, 272, 1928 nr 312, 1929 nr 1, 40, 132, 183, 244, 1930 nr 22 (F. Szopski), 75, 259, 320, 345, 1931 nr 70, 357, 1932 (5 I; T. Kończyc), nr 52, 105, 163, 260, 299, 338, 1933 nr 14, 69, 121, 152, 267, 297, 317, 358, 1934 nr 50, 168, 197, 254, 285, 310, 337, 1935 nr 5, 19, 32, 93, 283, 322, 1936 nr 55, 1937 nr 111 , 299, 358, 1939 nr 18, 68, 206; Pam. Teatr. 1963 z. 1–4 s. 253, 264, 1997 z. 1–4 s. 41 , 98, 344, 543–551; Panorama 1981 nr 3 (Wywiad z M.; il.); Prz. Teatr. i Film. 1924 nr 2, 6, 13, 1925 nr 2; Ruch Muz. 1985 nr 24; Scena Pol. 1922 z. 5 s. 15, 1922 z. 11–12, 1923 z. 1–3 s. 86, 1924 z. 1–3; Stolica 1985 nr 49 (il.); Świat 1925 nr 18 (il.); Życie Teatru 1923 nr 4, 9, 1924 nr 4; Życie Warsz. 1985 nr 254. 255, 257; Afisze, programy i wycinki prasowe, IS PAN, MTWarszawa; Akt zgonu nr I/1935/1985, Arch. USC Warszawa; Akta (fot.), ZASP; świadectwo chrztu nr 118/1900, parafia kościoła św. Jana Chrzciciela w Wiźnie; Galewski: Pamiętnik, mps s. 168; Almanach 1944–59; www.filmpolski.pl 

Ikonografia

Z. Sowa-Sowiński : Portret, miniatura, tondo, kość słoniowa, gwasz – Muzeum Książąt Lubomirskich w Zakładzie Narodowym im. Ossolińskich Wrocław; Fot. – Bibl. Nar., IS PAN, ITWarszawa, MTWarszawa, NAC.

Źródło: Słownik biograficzny teatru polskiego 1910–2000, t. III, Instytut Sztuki PAN, Warszawa 2017.
Zachowano konwencję bibliograficzną i część skrótów używanych w źródłowej publikacji.

Biogram w Almanachu Sceny Polskiej

Tola Mankiewiczówna, właśc. Teodora M., zam. Raabe (8 V 1901 Bronkowo k. Łomży - 27 X 1985 Warszawa), śpiewaczka, aktorka. Kształciła się w klasie fortepianu w Konserwatorium Muzycznym w Warszawie (1921), na lekcje śpiewu uczęszczała do ciotki, Julii Mechówny. Debiutowała w Krakowie, w sez. 1921/22; na scenie Opery Warszawskiej wystąpiła po raz pierwszy 21 IV 22 w partii Aliny ("Goplana" Żeleńskiego) i zaangażowana, śpiewała tu do 1924 wiele partii sopranowych, jak np. Siebel ("Faust" Gounoda), Małgosia ("Jaś i Małgosia" Humperdincka). We wrześniu 1924 udała się na studia muzyczne do Mediolanu. Po powrocie w l. 1928-32 nadal była solistką Opery Warszawskiej, śpiewała m. in. Barbarinę ("Wesele Figara" Mozarta), Zofię ("Halka" Moniuszki), Micaelę ("Carmen" Bizeta), Bronię ("Hrabina" Moniuszki). W 1932 wzięła udział w pierwszym płytowym nagraniu "Halki". Równocześnie już w 1931 zadebiutowała z powodzeniem w warsz. Operetce Nowości jako Franzi ("Czar walca" O. Straussa). W styczniu i lutym 1932 z zespołem warsz. Operetki występowała gościnnie w Radomiu, Białymstoku i Kaliszu. Wkrótce stała się jedną z najpopularniejszych gwiazd warsz. t. rewiowych i kabaretów, jak Morskie Oko (1932), Rex, Wielka Operetka (1933), Wielka Rewia (1934-39), Cyrk, Stara Banda, Hollywood (1935), Cyrulik Warszawski (1937), wyjeżdżała też na występy gościnne m. in. w t. letnim "Bagatela" w Łodzi (1936), a 5 IX 39 miała tu wziąć udział w prem. "Króla włóczęgów" Frimla. Wielką popularność przyniosły jej też filmy: "10% dla mnie" (1932), "Śluby ułańskie", "Co mój mąż robi w nocy?" (1934), "Manewry miłosne" (1935), "Pani minister tańczy", "Parada Warszawy" (1937). Po wybuchu wojny wyjechała do Białegostoku, wraz z Kazimierzem Krukowskim organizowała koncerty w terenie, potem została zaangażowana przez Aleksandra Węgierkę do T. Polskiego BSRR. W repertuarze dramatycznym zadebiutowała wówczas jako Zuzanna w "Weselu Figara" Beaumarchais (prem. 27 II 41). Z teatrem Węgierki występowała gościnnie w Brześciu n. Bugiem i Mińsku Litewskim. Od 1945 dawała recitale na wielu estradach w kraju (m.in. w Łodzi, Wrocławiu), w l. 1951-55 występowała w T. Nowym, potem Operetce w Warszawie, m. in. jako Maria ("Domek trzech dziewcząt" Schuberta), Ciboletta ("Noc w Wenecji" Straussa). W 1956 z Ludwikiem Sempolińskim i Mieczysławem Foggiem towarzyszyła Mai Britt podczas jej wielkiego tournée po Polsce (ponad sto występów). W 1958 i 1962 wyjeżdżała na koncerty do Londynu i Paryża, gdzie nagrywała też polskie pieśni w radio.

Źródło: Almanach sceny polskiej 1985/86. Tom XXVII. Wydawnictwo Naukowe PWN - Warszawa 1993.