Osoby

KRÓLIKOWSKA Aleksandra Jadwiga, też: Olena Królikowska, zamężna Skotnicka (6 grudnia 1901 Poznań – 16 czerwca 1994 Poznań),

aktorka. 

Była córką Kazimierza Królikowskiego, elektrotechnika (kilka lat pracował w tym zawodzie też w poznańskim Teatrze Polskim), i Anny z Rotnickich; pochodziła ze znanego polskiego rodu teatralnego Królikowskich: była prawnuczką Karola i Antoniny Królikowskich, wnuczką Eleonory i Kazimierza Królikowskich (wszyscy zob. t. 1). Wychowywała się w Poznaniu, a potem w Samborze w Galicji, dokąd władze pruskie wysiedliły w 1910 jej rodziców. Od 1918 mieszkała znowu w Poznaniu, gdzie skończyła pensję i podjęła pracę biurową. W 1920 wstąpiła na Wydział Dramatyczny Państwowego Konserwatorium Muzycznego, który ukończyła w czerwcu 1923 (na popisie w roli Orcia wyróżniła się wśród wykonawców fragmentów Nie-Boskiej komedii); w tym samym miesiącu zdała aktorski egzamin Związku Artystów Scen Polskich. 

Na sezon 1923/24 zaangażowała się do Teatru Polskiego w Poznaniu, w którym pozostała do końca 1929/30. Przez następne lata, do wybuchu II wojny światowej, często zmieniała teatry, co jakiś czas wracając do rodzinnego Poznania. W sezonach 1930/31 i 1931/32 grała w Teatrze Miejskim w Toruniu, w 1932/33 w Teatrze Wołyńskim w Łucku i objazdach, w 1933/34 w Teatrze Polskim w Poznaniu, w 1934/35 i 1935/36 w Teatrze Miejskim w Sosnowcu i z nim w objazdach (np. w listopadzie i grudniu 1934 w Kielcach), w 1936/37 w Teatrze Nowym w Poznaniu, w 1937/38 w Teatrze Polskim w Poznaniu, a w 1938/39 w Teatrze Miejskim w Grodnie (poza siedzibą: Objazdowy Teatr Samorządów Województwa Białostockiego). Na sezon 1939/40 podpisała kontrakt z Teatrem Polskim w Poznaniu. 

Po wybuchu II wojny światowej, w grudniu 1939 została przez niemieckiego okupanta wysiedlona pod Ostrowiec Świętokrzyski. We wrześniu 1940 przeniosła się do Częstochowy i pracowała jako kelnerka w „Kawiarni Artystów”, a później do Chełma, gdzie prowadziła kartoteki mieszkaniowe w biurze powiernika majątków pożydowskich i działała jako reżyserka w teatrze amatorskim Polskiego Czerwonego Krzyża. W kwietniu 1944 przyjechała do Warszawy, zarabiała najpierw jako pomywaczka w kawiarni, a potem, jak wyjaśniała, z powodu nawrotu choroby i braku pieniędzy na leczenie, statystowała przez 10 dni w jawnym teatrze rewiowym Jar. Po upadku powstania warszawskiego przeszła przez obóz w Pruszkowie, skąd została skierowana do pracy przymusowej w Bielsku w fabryce metali. W czerwcu 1945 wróciła do Poznania i z grupą aktorów poznańskiego Teatru Domu Żołnierza grała w objeździe w Wielkopolsce i na Ziemiach Zachodnich. 

Od października 1945 i w sezonie 1945/46 była aktorką Wojewódzkiego Teatru Dolnośląskiego w Jeleniej Górze, w 1946/47 i 1947/48 Teatru Dolnośląskiego we Wrocławiu, w 1948/49 Teatru w Gorzowie Wielkopolskim, filii poznańskiego Teatru Polskiego. Od 1 września 1949 wróciła, już na stałe, do Poznania i w Teatrach Dramatycznych, a potem w Teatrze Polskim występowała do końca sezonu 1962/63. Później odeszła na emeryturę, ale jeszcze przez pewien czas (na pewno do 1969) grała epizody i pracowała jako suflerka. Przez wiele lat kariery związana ze scenami Poznania, była w tym mieście osobą znaną i cieszyła się pewną popularnością; zapamiętano ją tu także jako osobę o „gołębim sercu”.

Najlepsze role zagrała w 20-leciu międzywojennym. Jej delikatna uroda, drobna figura sprawiły, że obsadzano ją w pierwszych latach przede wszystkim w rolach młodych dziewcząt oraz chłopców. W Poznaniu były to, np. w 1923: Fryda (Jan Gabriel Borkman); w 1924: Marysia (Ptak), Rózia (Kopciuszek), Krysia (Wicek i Wacek), Haneczka (Wesele), Zuzanna (Romans), Chłopczyk (Sześć postaci scenicznych w poszukiwaniu autora); w 1925: Sylwetta (Romantyczni); w 1926: Wanda (Wesele Fonsia), Jadwiga (Głuszec), Orcio (Nie-Boska komedia); w 1927: Dolorida (Beatrix Cenci), Paulina (Ban Benet); Hiacynta (Szelmowskie sztuczki Skapena, 1928). Później na poznańskich scenach występowała w rolach bardziej zróżnicowanych, jak np.: Kociuba (Diabeł i karczmarka, 1930), Rachel (Wesele, 1933), Ofelia (Hamlet, 1934), Mabel (Pierwsza pani Selby, 1937). Najczęściej podobała się, choć np. Konstanty Troczyński nie szczędził jej niekiedy słów krytyki („w nadmiarze, aż do przesytu gestów i mimiki”, „temperamentu i wdzięku grać nie można”), a W. Noskowski zauważał, że Orcio w Nie-Boskiej komedii

winien być «ciepły» – czemu podołała p. Królikowska z trudem, przezwyciężając swój z natury «lodowaty głosik». 

W Toruniu grała dużo, miała tu zarówno role ważne, jak i błahe, w wielu komediach i farsach. Zaczęła w 1930 jako Ofelia w Hamlecie („Ofelię ładnie grała urocza Olena Królikowska”, wspominała Hanna Małkowska), a potem były tu też w 1930: dobra Inez (Don Juan Tenorio), Anna (Tamten), Laura (Sonata Kreutzerowska; z powodzeniem w niej partnerowała Karolowi Adwentowiczowi); w 1931: Hela (Szczęście Frania), Oliwia (Wieczór Trzech Króli); w 1932: Emilia (Gałganek), Rózia (Dożywocie), Aniela (Śluby panieńskie), Monika (Szpieg), Tola (Po prostu truteń), Fanny (Mariusz). W Łucku w sezonie 1932/33 grała Olgę (Szczęście od jutra), Krystynę (Don Juan Tadeusza Rittnera). W Sosnowcu podobała się m.in. jako „wzruszająca” Berta (Cień Dario Niccodemiego, 1934) i w dobrze granej roli tytułowej w Procesie Mary Dugan (1936). Po wojnie w Jeleniej Górze wystąpiła m.in. jako: bardzo chwalona Podstolina (Zemsta, 1945), Lokatorka (Moralność pani Dulskiej) i Maria (Lekkomyślna siostra) – 1946; we Wrocławiu: Tytania (Sen nocy letniej) i Janina Żelska (Dom otwarty) – 1947, Podstolina (Fircyk w zalotach) i Pani Bradman (Seans) – 1948, Pani Hedges (Wczoraj urodzony, 1949); w Poznaniu: Zawiszyna (Dwa tygodnie w „Raju”, 1951), Praskowia Iwanowna (Łaskawy chleb, 1953), Pani Weber (Pieśń miłosna Schuberta) i Pani Dobrójska (Śluby panieńskie) – 1954, Agrafiena (Wrogowie, 1955), Żebraczka (Dom Bernardy Alby, 1956), Józia (Oj mężczyźni, mężczyźni, 1958), Maryna (Wujaszek Wania) i Małgorzata (Woyzeck) – 1959, Czarownica (Faust, 1960), Pani Montagu (Romeo i Julia, 1961), Dafne (Angelo, tyran Padwy, 1962), Hrabina Basildon (Mąż idealny, 1963). 

Bibliografia

Almanach 1993/94; Guderian-Czaplińska: Album teatralne (il.); Guderian-Czaplińska: Teatr. Arkadia (il.); Kwaskowski s. 114, 123, 127, 199, 273–287; Małkowska: Teatr: 75 lat T. Pol. w Poznaniu; Skwarczyńska: Trzy opracowania (błędnie jako Eleonora K.; tu opinia W. Noskowskiego); Śmigielski: T. Wołyński (il.); T. Polski Wrocław 1945–65; T. w Jeleniej Górze; T. Wołyński; Troczyński: Pisma teatr.; Wilski: Szkolnictwo; Żywot: Dwadzieścia sezonów; Kur. Warsz. 1930 nr 238, 255, 322, 1932 nr 121, 283, 1933 nr 10, 57, 74, 1935 nr 253; Pam. Teatr. 1997 z. 1–4 s. 104; Gaz. Wielk. (dod. Gaz. Wyb.) 1994 nr 254; Scena Pol. 1923 z. 4–6 s. 21, z. 7–12 s. 34; Teatr 1994 nr 7–8: Afisze, Uniw. w Poznaniu; Akta, Arch. T. Polskiego Poznań; Akta (fot.), ZASP: Programy i wycinki prasowe, IS PAN; Almanach 1944–59. 

Ikonografia

Fot. – IS PAN, NAC.

Źródło: Słownik biograficzny teatru polskiego 1910–2000, t. III, Instytut Sztuki PAN, Warszawa 2017.
Zachowano konwencję bibliograficzną i część skrótów używanych w źródłowej publikacji.