Osoby

NOWAKOWSKI Marian Zygmunt (3 sierpnia 1912 Herten w Westfalii – 4 kwietnia 2000 Londyn),

śpiewak. 

Był mężem Julii Demskiej, nauczycielki. Po przyjeździe do Polski mieszkał w Poznaniu, gdzie pracował jako nauczyciel i ożenił się. W 1936 przeniósł się do Lwowa i wstąpił do klasy śpiewu Adama Didura w prywatnym Konserwatorium Muzycznym Anny Niementowskiej im. Szymanowskiego. Zadebiutował jako Baltazar w Faworycie, przygotowanej przez klasę operową Didura, i danej w Teatrze Wielkim 14 i 24 maja 1937 na rzecz Funduszu Obrony Narodowej. W recenzjach dostrzeżono jego piękny i dobrze prowadzony głos basso-profondo o dużym wolumenie oraz dobrą aparycję. 

W sezonie 1938/39 śpiewał w Teatrze Wielkim w Mignon (zapewne Lotharia), w przedstawieniu, któremu też patronował Didur, a w końcu kwietnia 1939 wystąpił jeszcze jako Ramfis w Aidzie, również w obsadzie studentów Didura. Zmobilizowany we wrześniu 1939, przedostał się na Węgry, w 1940 do Francji, a po jej kapitulacji do Wielkiej Brytanii i w Szkocji z polskim wojskiem stacjonował niemal do końca wojny. Śpiewał w założonym przez Jerzego Kołaczkowskiego chórze Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, który dawał liczne koncerty w szpitalach i obozach wojskowych. Współpracował z Carnegie Music Institute w Dunfermline i tam występował. Jako solista wykonywał szkockie i polskie pieśni aranżowane na męski chór z orkiestrą. Nagrane na płyty His Master Voice (HMV), zostały w Wielkiej Brytanii spopularyzowane przez BBC. Zamieszkał w Londynie, gdzie wystąpił w grudniu 1944 w Mesjaszu Haendla w Royal Albert Hall. Od 1945 należał do grupy śpiewaków BBC i brał udział w koncertach operowych (Kniaź Igor), oratoryjnych, musicalowych i w recitalach prezentowanych na antenie przez tę rozgłośnię. Został członkiem Związku Artystów Scen Polskich za Granicą i działał w tej organizacji, zwłaszcza w 1946–48; przez pięć miesięcy w 1946 sprawował nawet funkcję prezesa. Wraz z Niną Grudzińską, M. Kamińską i K. Skalską dawał na terenie Wielkiej Brytanii koncerty dla żołnierzy. 

Po debiucie w 1947 w Royal Opera House w Covent Garden w roli Ferranda w Trubadurze, był do 1955 jednym z czołowych solistów tej sceny. Kreował takie role, jak: Sarastro (Czarodziejski flet, 1949), Colline (Cyganeria), Król Henryk (Lohengrin), Daland (Holender tułacz), Timur (Turandot), Fasolt i Fafner (Pierścień Nibelunga), Sparafucile (Rigoletto), Ramfis i Faraon (Aida), Pierwszy Nazarejczyk (Salome), Lodovico (Otello), tytułowy Borys Godunow (1954, 1956). Ceniony w repertuarze oratoryjnym, występował często z Hallé Orchestra i pod batutą Sir Barbirollego, m.in. w Śnie Gerontiusa, Eliaszu, Stworzeniu świata, Pasji według św. Mateusza Johanna Sebastiana Bacha, Requiem Giuseppe Verdiego. Brał też udział w wykonaniu Carmina burana pod dyrekcją kompozytora Carla Orffa. 

W 1956 przebywał w USA. Podczas manifestacji sprzeciwu, wobec krwawego stłumienia przez ZSRR powstania na Węgrzech, śpiewał w Madison Square Gardens w Nowym Jorku wraz z Janem Kiepurą. Dnia 19 listopada 1956 wykonał partię Chorążego w Hrabinie, przygotowanej przez zespół Polonia Opera Co. i wystawionej w Masonic Temple Auditorium w Detroit. 

W 1957 wystąpił jako Timur w irlandzkiej premierze Turandot, przygotowanej przez Dublin Grand Opera Society; potem śpiewał Mefistofelesa w Fauście w Cork i odtąd często pojawiał się w Irlandii jako solista koncertów oratoryjnych (Mesjasz, Sen Gerontiusa). 

Od 1959 współpracował z Walijską Operą Narodową: śpiewał partie Mefistofelesa (Faust) i Sparafucila (Rigoletto), dawał koncerty (np. recital w Caernaveron w 1964). 

W 1960 przyjechał do Polski; wystąpił na recitalu w Lublinie (31 stycznia), w Operze Warszawskiej jako Ramfis w Aidzie (2 lutego), a w Operze Poznańskiej jako Borys Godunow (7 lutego); śpiewał też w Bydgoszczy i Wrocławiu. Potem podróżował po Europie: występował w Rzymie i Berlinie, w Belgii i we Francji; śpiewał w Radiu Wolna Europa. W sezonie 1963/64 był solistą w Wolnym strzelcu i Tannhaüserze w operze w Sadler’s Wells w Londynie. W Londynie brał udział w polskich imprezach okolicznościowych, akademiach rocznicowych i patriotycznych, organizowanych przez miejscowe środowisko artystyczne, np.: 15 sierpnia 1956 z okazji Święta Żołnierza w Royal Albert Hall śpiewał w programie pt. Chleb i wolność dla Polski!; 17 lutego 1963 wykonał kurdesz na jubileuszu 50-lecia działalności Zygmunta Nowakowskiego; 26 kwietnia 1964 wystąpił w Kramie z piosenkami z okazji 25-lecia Teatru Polskiego na emigracji; 3 grudnia 1972 miał koncert w Fulham Town Hall. Na płycie Orbis-Polonia nagrał m.in. pieśń Czerwone maki na Monte Cassino. 

Pracę pedagogiczną rozpoczął w Guidhall School of Music w Londynie; w 1964–67 uczył śpiewu w Royal College of Music w Kingston na Jamajce, a w 1967–77 był profesorem śpiewu i repertuaru operowego w University of Southern Mississippi w Hattiesburg w USA. W tym czasie nadal koncertował występując na amerykańskich uniwersytetach i wykonując utwory współczesne, np. partię solową w kantacie Arnolda Schönberga Ocalały z Warszawy (1971, Cornell University). Po powrocie w 1977 do Londynu okazjonalnie występował i udzielał prywatnych lekcji śpiewu. Brał m.in. udział 29 stycznia 1983 w Teatrze Polskim Związku Artystów Scen Polskich w wieczorze, zorganizowanym na 40-lecie Związku Artystów Scen Polskich za Granicą (śpiewał arię Skołuby ze Strasznego dworu), a 18 marca 1990 w Teatrze Polskiego Ośrodka Społeczno-Kulturalnego w Londynie w „Wielkim programie artystycznym na Fundusz Tadeusza Mazowieckiego” wystąpił śpiewając arie z Czarodziejskiego fletu i Cyganerii. Wiosną 1990 był przewodniczącym jury konkursu na pieśń lub piosenkę poświęconą pamięci Toli Korian. 

Na płycie z serii Pearl (wydanie CD z 2001) znalazły się nagrania z 1945 z London Philharmonic Orchestra pod dyrekcją Jerzego Kołaczkowskiego (utwory Stanisława Moniuszki) i z London Symphony Orchestra (z 1946). 

Bibliografia

Artyści emigracyjnej Melpomeny 1939–95 (il.); Komorowska: Za kurtyną lat; L. Mazepa: Adam Didur we Lwowie, Wrocław 2002 s. 139, 141, 150, 154, 155, 255; Mieszkowska: Była sobie piosenka; 15 lat Opery w Warszawie; Świtała; W. Turner, M. Nowakowska Stycos, D. Butler: Marian Nowakowski (nota biograficzna w książeczce płyty Pearl, GEM 0152 ADD 2001); Dz. Pol. 1939 (1 V); Forum 2000 nr 25; Gaz. Dolnośląska 2000 nr 154 (il.); Gaz. Lwow. 1937 (19 V); Gaz. Rob. (Magazyn Tygodniowy) 1960 nr 31 (il.); Gaz. Wyb. (Stołeczna) 2000 nr 95; Ilustr. Gon. Wieczorny 1937 (19 V); Pam. Teatr. 1988 z. 1–2 s. 13, 15, 51, 60, 106; Ruch Muz. 1988 nr 19 (E. Orzechowski: Opery Moniuszki w Stanach Zjednoczonych), 1990 nr 13, 2000 nr 13; The Evening Dispatch 1954 (2 XII); The Irish Independent 1956 (18 I); The Times 1949 (7 X); Trubadur 2000 nr 3; Wycinki prasowe i fot. N., Arch. PAN Warszawa (Kolekcja „Artyści emigracyjnej Melpomeny” – dar A. Mieszkowskiej). 

Źródło: Słownik biograficzny teatru polskiego 1910–2000, t. III, Instytut Sztuki PAN, Warszawa 2017.
Zachowano konwencję bibliograficzną i część skrótów używanych w źródłowej publikacji.