Osoby

MIERZEJEWSKI Mieczysław Marian (10 listopada 1905 Poznań – 11 stycznia 1998 Warszawa),

dyrygent, kierownik muzyczny teatru. 

Był synem Władysława Mierzejewskiego i Stanisławy z Adamskich; mężem aktorki Janiny Romanówny (ślub 13 czerwca 1950 w Warszawie). Absolwent Gimnazjum Świętej Marii Magdaleny w Poznaniu. W 1921–27 kształcił się w Konserwatorium w Poznaniu (fortepian u B. Zalewskiego, organy i teoria u Władysława Raczkowskiego), a w 1927–28 w Konserwatorium w Warszawie kompozycja u K. Sikorskiego, dyrygentura u Grzegorza Fitelberga i Emila Młynarskiego). 

Pracę dyrygencką rozpoczął w Poznaniu; prowadził chóry amatorskie (Koło Śpiewackie im. Moniuszki, Chór Pocztowców), a od 1929 także przedstawienia operetek w Teatrze Wielkim (Księżniczka dolarów, pierwszy raz 20 lutego 1929; w tymże roku też: Polska krew, Farinelli). Dyrygował 21 czerwca 1930 w warszawskim Teatrze Wielkim spektaklem Konrada Wallenroda Władysława Żeleńskiego, a potem wyjechał na studia za granicę. W 1930–32 pogłębiał umiejętności w Akademii Muzycznej w Berlinie (dyrygentura u Juliusa Prüwera, teoria u Paula Hoeffera, fortepian u B. Elsnera), oraz w Wiedniu i Paryżu. Po powrocie do Warszawy, w 1932 dyrygował m.in. Hrabiną (premiera 8 października tego roku), a Piotr Stermich-Valcrocciata zaangażował go do Studia Operowego przy nowo utworzonym w Warszawie Towarzystwie Opery Narodowej (TON), w którym pracował do 1934 i z adeptami Studia przygotował np. Uprowadzenie z seraju. Równocześnie występował na koncertach Filharmonii Warszawskiej, zyskując nawet u surowych krytyków, jak Piotr Rytel, opinię „kapelmistrza artysty”. Podczas I Międzynarodowego Konkursu Tańca Artystycznego i Festiwalu w Warszawie (9–16 czerwca 1933) dyrygował baletem Pan Twardowski. 

Od 1933 był dyrygentem w warszawskim Teatrze Wielkim. Prowadził m.in.: balet Obrazek sprzed stu laty (3 czerwca 1933); na początek krótkiej działalności spółki pod nazwą Opera Narodowa Fausta (16 listopada 1933); na spóźniony jubileusz 75-lecia Halkę (12 kwietnia 1934), obok trzech innych najwybitniejszych wówczas operowych kapelmistrzów; przygotował prapremierę opery Popieliny (3 maja 1934), zaś 15 października 1936, bardzo dobrze przyjętym Strasznym dworem, otworzył sezon Teatru Wielkiego pod nową dyrekcją J. Mazarakiego. Współpracował z Polskim Radiem, m.in. dyrygował nadawanymi spektaklami muzycznymi: Gody weselne, Dyliżans rozśpiewany (1934), Zamek na Czorsztynie (1935). Od 11 lutego 1936 był dyrygentem Orkiestry Symfonicznej Polskiego Radia i dawał z nią koncerty o niekonwencjonalnych programach, np. 14 lutego 1936 studyjne wykonanie skróconego Lohengrina. Występował też z tą orkiestrą na letnich Festiwalach Wawelskich Muzyki Polskiej w Krakowie (od 1936). W Filharmonii powierzano mu uroczyste koncerty, np. w 1937 na zamknięcie oraz na otwarcie sezonu i z udziałem renomowanych solistów. Stał się cenionym wykonawcą muzyki Karola Szymanowskiego; na koncercie orkiestry radiowej w sali Romy prowadził Stabat Mater 24 marca 1937, i ponownie 7 kwietnia 1937 podczas nabożeństwa żałobnego w kościele Świętego Krzyża w ramach uroczystości po zgonie kompozytora. Dyrygował orkiestrą radiową 19 listopada 1937, podczas występu Polskiego Baletu Reprezentacyjnego w teatrze Mogador w Paryżu i wraz z innymi twórcami przedstawienia otrzymał nagrodę jury. Z Polskim Baletem Reprezentacyjnym występował także: w Londynie (od 16 grudnia 1937), w Niemczech (od 27 stycznia 1938), od 6 do 8 kwietnia 1938 w Warszawie, w czerwcu 1938 na Festiwalu Wawelskim w Krakowie, oraz 19 kwietnia 1939 w Warszawie podczas XVII Festiwalu Międzynarodowego Towarzystwa Muzyki Współczesnej (SIMC) z udziałem Chóru i Orkiestry Opery Warszawskiej (balety: Baśń krakowska, Pieśń o ziemi i Harnasie). W sierpniu 1939 podpisał kontrakt na nowy sezon 1939/40 w warszawskim Teatrze Wielkim. 

W czasie wojny i okupacji niemieckiej w Warszawie akompaniował śpiewakom, występującym np. w restauracji-kawiarni „Gastronomia” i w kawiarni „Żak”. Po wojnie, od marca 1945 do 1946 był kierownikiem muzycznym Teatru Wojska Polskiego w Łodzi (autorem muzyki m.in. do Fantazego, Świętoszka, Szelmostw Skapena). Od kwietnia 1946 do końca sezonu 1946/47 pracował w Operze Katowickiej w Bytomiu, gdzie przygotował udane premiery: Strasznego dworu (15 czerwca 1946), Cyganerii (21 grudnia 1946), Aidy (31 maja 1947). 

Od 1 września 1947 do końca sezonu 1948/49 był dyrygentem Filharmonii Warszawskiej, przekształconej w Stołeczną z działem operowym. Od 1949 pozostawał nieprzerwanie dyrygentem Opery Warszawskiej, najpierw w gmachu Romy, a od 1965 do 1971 w odbudowanym Teatrze Wielkim. Dyrygował uroczystym koncertem na otwarcie gmachu 19 listopada 1965, a w serii czterech premier na inaugurację Teatru Wielkiego prowadził Króla Rogera (23 listopada tego roku). Warszawskie premiery pod kierownictwem Mierzejewskiego: Strasznego dworu (30 kwietnia 1949), Hrabiny w inscenizacji Leona Schillera (29 czerwca 1951), zagraniczne realizacje Halki, oraz następne wystawienia Hrabiny w Warszawie (1960, 1969), przyniosły mu opinię wybitnego interpretatora oper Moniuszki; Hrabinę nagrał też w 1964 na płyty „Polskich Nagrań”. Z wysoką oceną spotykał się muzyczny poziom przygotowanych przez niego, bardzo różnorodnych w stylu premier, wśród których nie brakowało dzieł nie granych wcześniej w Polsce, wyjątkowo trudnych lub rzadko wystawianych. 

Sprawował m.in. kierownictwo muzyczne: Harnasiów (29 grudnia 1951), także baletu Prokofiewa Romeo Julia (polska premiera 22 maja 1954), Wieczoru prządek i Damy pikowej (1955), Lohengrina i Fausta (1956), Carmen (1957), baletu Mazepa Szeligowskiego (prapremiera 27 listopada 1958), Salome Richarda Straussa (2 lipca 1961), Ifigenii na Taurydzie Glucka (polska premiera 28 lutego 1962), Juliusza Cezara Händla i Kawalera srebrnej róży Richarda Straussa (1962), Don Carlosa (1964), Wieczoru baletowego Szymanowskiego (Mandragora, Nokturn i Tarantella, Harnasie; 23 listopada 1966), Sprzedanej narzeczonej (1968), Króla Rogera (wznowienie, 1971). 

Dzieła polskie przygotowywał też i prowadził za granicą: Króla Rogera w Teatro Massimo w Palermo (1949), Halkę w Staatsoper we wschodnim Berlinie (w inscenizacji Schillera, 1953), Göteborgu (1955) i Tuluzie (1957). W 1952 w Dreźnie prowadził Cyganerię. W kwietniu 1960 występował gościnnie w Operze w Budapeszcie prowadząc Fausta, Carmen i Aidę. Współpracował z Operą Śląską przy wystawieniu Salome w 1978 (korekta prozodii). W 1972 przeszedł na emeryturę. 

Obchodził 1 lutego 1959 jubileusz 30-lecia, a 22 lipca 1973 w warszawskim Teatrze Wielkim 45-lecie pracy artystycznej. Był Członkiem Zasłużonym SPATiF-ZASP-u, laureatem Nagrody Państwowej (1952). 

Komponował pieśni chóralne i solowe, utwory fortepianowe i preludia symfoniczne, w latach 30. również piosenki dla teatrzyków: Hollywood, Stara Banda i Teatru 8.15, nagrywane na płytach Syreny Record, a także muzykę filmową, np. do Stalowych serc (1948). 

Był niezawodnym i niezmordowanym dyrygentem nie zawsze pierwszego planu; niektóre z utworów prowadził na przedstawieniach po kilkadziesiąt razy. Zyskał wielki autorytet operowego znawcy. Do 1939 cechowała go wszechstronność. Po 1946 ograniczył się do muzyki operowej (też baletowej), osiągając w tej dziedzinie wielkie uznanie, jako dyrygent pracowity, solidny, bardzo muzykalny, obdarzony wyjątkową pamięcią i zdolnością szybkiej orientacji. Po świetnej premierze Fausta w 1956, Jerzy Macierakowski tak charakteryzował jego kunszt:

Temperament kapelmistrzowski i wielka kultura, jakie łączy ze swą, wywierającą zawsze piętno na przedstawieniu, indywidualnością powodują, że prowadzone przezeń opery tak bardzo zaciekawiają swym ujęciem. Mierzejewski wnika w styl dyrygowanego dzieła i bezbłędnie realizuje myśl kompozytora, umiejąc przy tym nadać każdemu przedstawieniu świetne tempo i wywołać tę specyficzną gorącą temperaturę, tak bardzo ożywiającą przedstawienie. Umie panować nad całością, czyniąc z solistów, orkiestry i chórów harmonijnie współpracujący zespół. Mierzejewski jest na ogół zwolennikiem tak bardzo odpowiadającego współczesnej widowni operowej wartkiego tempa przedstawień. Nie celebruje bez potrzeby dyrygowanych przez siebie utworów. 

Bibliografia

Błaszczyk: Dyrygenci; EM; Jasiński: Koniec epoki; Kaczyński: Dzieje „Halki”; Komorowska: Kronika t. muz. 1944–89; Komorowska: Szymanowski; Komorowska: Teatry muz. Drugiej Rzeczypospolitej; Komorowska: Za kurtyną lat; Korolewicz-Waydowa; Kraków muz. 1918–39; Kwiatkowski: Tu PR Warszawa; Lerski: Syrena Record (il.); Łoza: Czy wiesz (il.); 15 lat Opery w Warszawie; Pół wieku Opery Śląskiej 1945–2000 (il.); SMP; Szczublewski: T. Wielki; Świtała; The International Cyclopedia of Music and Musicians, New York 1964; J. Waldorff: Diabły i anioły, Kraków 1971; Muzyka 1933 nr 4–6, 1934 nr 5; Pam. Teatr. 1973 z. 3–4 s. 451, 453, 455, 1998 z. 3–4 s. 525 (il.), 528, 546, 554; Ruch Muz. 1960 nr 9, 1998 nr 3; Rzeczpospolita 1998 (16 I; il.); Scena Operowa 1994 nr 3–4; Teatr 1956 nr 21 (J. Macierakowski); Życie Warsz. 1998 nr 10, 15 (il.); Akt ślubu nr I/1537/1 oraz akt zgonu nr IV/94/1998, Arch. USC Warszawa; Akta, T. Wielki Warszawa; Dokumenty M., Arch. Kompozytorów Pol. w BUW; M. Klubiński: „Mieczysław Mierzejewski. Zarys działalności twórczej”, praca licencjacka, 2007, na Wydz. Historycznym (Muzykologia) Uniw. Warsz.; www.filmpolski.pl 

Ikonografia

Jotes (J. Szwajcer): Portret, karyk., rys., tusz, repr. Polskie Radio. Album karykatur Jotesa, Warszawa 1937; Fot. – Arch. T. Wielkiego Warszawa, Bibl. Nar., IS PAN, ITWarszawa, MTWarszawa, NAC. 

Źródło: Słownik biograficzny teatru polskiego 1910–2000, t. III, Instytut Sztuki PAN, Warszawa 2017.
Zachowano konwencję bibliograficzną i część skrótów używanych w źródłowej publikacji.