Osoby

KURYLUKÓWNA Jadwiga, zamężna Cebrzyńska (25 września 1912 Skierniewice – 30 kwietnia 1995 Warszawa),

aktorka. 

Była córką Władysława Kuryluka i Kazimiery z Scharmachów; żoną Arsena Cebrzyńskiego (ślub 4 kwietnia 1937 w Warszawie), pilota myśliwców, który zginął w czasie wojny. W 1936 ukończyła Wydział Sztuki Aktorskiej Państwowego Instytutu Sztuki Teatralnej w Warszawie. Po popisie dyplomowym w Fantazym, H. Liński zanotował:

w Stelce ujęła wszystkich ujmującą szczerością akcentów

i nieodpartym urokiem dziewczęcości. Ona jedna z całego kursu będzie mogła grywać role «naiwnych» dziewczątek. 

Zaangażowana do zespołu warszawskiego Teatru Polskiego, zadebiutowała 26 września 1936 jako Emilia Wardle (Klub Pickwicka); do końca sezonu 1937/38 zagrała (także w Teatrze Małym) role chwalone przez Antoniego Słonimskiego: Dunię (Wiśniowy sad) i Emanuelę – „miłą, prostą i wzruszającą” (Asmodeusz) i Jana Parandowskiego:

Emanuela była najbardziej uroczą postacią, zagraną z wdziękiem i szczerością prawdziwej młodości. Każde jej słowo, każdy gest, wyraz twarzy, uśmiech wyrażały i to, czym być chciała i czym być powinna; jej rozmowa miłosna z Fanningiem, pozostanie na długo w pamięci. 

Wystąpiła też w roli Zuzi (Damy i huzary) i Pokojówki (Pigmalion). W sezonie 1938/39 należała do zespołu Teatru Narodowego i Nowego (miała tu pozostać też w sezonie 1939/40), wystąpiła w wyróżnionej przez Karola Irzykowskiego roli Marianny (Szkoła obmowy), według Antoniego Słonimskiego „pełnej wdzięku i wesołości” Heleny (Grube ryby) oraz bardzo dobrej jego zdaniem, Emilii (Nasze miasto). Opinię tę podzielał też Kazimierz Wierzyński, który podkreślając doskonałą grę aktorów „z Kurylukówną i Zelwerowiczem na czele”, napisał:

dała prześliczną, wzruszającą postać w roli Emilki, promieniowała z niej niewątpliwa prawda odczucia, niesfałszowana ludzka szczerość. Trudne przejścia roli, zwłaszcza w akcie trzecim, oddała bez najmniejszej pomyłki, najdelikatniej, z przejmującym liryzmem,

a sceny z Jerzym Rolandem,

szczególnie oświadczyny i ślub, były arcydziełem talentu ich obojga;

zaś Bohdan Korzeniewski nazwał rolę Kurylukówny kreacją. Pod koniec sezonu zagrała znów w Teatrze Małym Amelię (Ostrożnie, świeżo malowane, 1939). „Szlachetna Amelia”, stwierdził wówczas Wierzyński, „nic mogła mieć więcej prostoty i ciepła, niż dała jej Kurylukówną”. Zdaniem Tadeusza Brezy,

należała przed wojną do grupy talentów, które mogły nam dać nowy typ teatru, powściągliwego, angielskiego, niedogrywającego, ten typ, z którego wyrasta filmowy typ gry. 

Brała udział w radiowych słuchowiskach dla dzieci, przeważnie w rolach chłopców. W czasie II wojny światowej i okupacji niemieckiej była kelnerką w warszawskich kawiarniach: „U Aktorek”, „Yacht Klub” i „Czarna Kawa”, gdzie (nazywana „nieustraszoną”) kierowała punktami kontaktowymi dla kurierów Armii Krajowej z Wilna i Lwowa. Uczestniczyła też w konspiracyjnym życiu artystycznym, m.in. w próbach Wojny trojańskiej nie będzie pod kierownictwem Edmunda Wiercińskiego. Brała udział w powstaniu warszawskim (pseudonim „Kuma”, zgrupowanie majora Włodzimierza Zawadzkiego „Bartkiewicza”); 15 sierpnia 1944 wystąpiła w Kantacie na otwarcie Teatru Narodowego w wykonaniu brygady artystycznej pod kierownictwem Leona Schillera. Po upadku powstania została wywieziona do obozu Herborn w Niemczech. W czerwcu 1945 znalazła się w Lingen w zespole Teatru Ludowego im. Bogusławskiego pod kierownictwem Schillera i tu, 9 sierpnia tego roku, wystąpiła w roli Panny Młodej (Gody weselne). Później przybyła do Wielkiej Brytanii i przez pewien czas leczyła się. 

Do kraju wróciła w sierpniu 1947 i na sezon 1947/48 została zaangażowana do Teatru Miejskiego w Jeleniej Górze. Pierwsze jej role powojenne, to: Hania (Głupi Jakub) i Wanda (Grube ryby), w której

zarażała widza urokiem i werwą swoich młodych lat 

(„Słowo Polskie”).

Przed upływem sezonu wróciła na stałe do Warszawy i występowała w roli Franciszki (Szczęśliwe dni) w Miejskich Teatrach Dramatycznych (Teatr Comoedia), w 1948/49 w Teatrze Rozmaitości, w 1949/50 w Teatrze Powszechnym, a w 1950/51–1956/57 kolejno: w Teatrze Dzieci Warszawy, Teatrze Nowej Warszawy i Teatrze Młodej Warszawy. Od sezonu 1957/58 do 31 stycznia 1972 była aktorką Teatru Klasycznego, a od 1 lutego 1972 do 30 czerwca 1976 Teatru Rozmaitości. Później przeszła na emeryturę. W lipcu 1976, z okazji 40-lecia pracy artystycznej otrzymała nagrodę jubileuszową. W okresie powojennym nie powtórzyła wcześniejszych sukcesów. 

Grała przeważnie role drugoplanowe, od amantek przeszła dość szybko do ról charakterystycznych, warto wymienić: Marię (Żabusia), Klarę (Zemsta) – 1948; Marusię (Poemat pedagogiczny, 1951), Martę (Pensja pani Latter – gościnnie w Teatrze Współczesnym, 1954), Pannę Prims (Brat marnotrawny, 1957), Tadrachową (Moralność pani Dulskiej, 1958), Janet Mackenzie (Świadek oskarżenia – gościnnie w Teatrze Sensacji, 1959), Ciotkę Tatianę (Samotny biały żagiel, 1962), Gerszową (Ktoś nowy, 1965), Matkę (Dziś do ciebie przyjść nie mogę, 1967 oraz w 1968 i 1969 podczas występów zagranicznych teatrów); ponadto Królową (Pierścień i róża, 1967), Panią Vidauban (Dama od Maxima, 1968), Ciotkę (Cudzołóstwo ukarane, 1972), a już na emeryturze – Babkę (Tato, tato sprawa się rypła, 1977). Występowała w spektaklach Teatru TV, np. jako: Pani Borkowska (Karykatury, 1967), Pani Neale (Tajny agent, 1974). W 1939 brała udział w zdjęciach do filmu Hania (nie został ukończony). W 1958–87 zagrała kilkadziesiąt ról i charakterystycznych epizodów w filmach i telewizyjnych serialach. Stale współpracowała z Teatrem Polskiego Radia. W 1992 obchodziła jubileusz 55-lecia pracy artystycznej. 

Bibliografia

Almanach 1994/95; Boy: Pisma t. 26, 27, 28 (il.); Breza: Notatnik s. 523; Ciecierski: Zwyczajne życie; Górska-Damięcka; Irzykowski: Pisma teatr.; Iwaszkiewicz: T. Polski (il.); Koczanowicz s. 215; Korzeniewski: Spory; Lorentowicz: T. Polski; Marczak-Oborski: Teatr czasu wojny; Mirecki: Wozem Tespisa s. 15, 17, 34; Mościcki: Teatry 1939 (il.); Ostatni romantyk; Parandowski; Sadowy; Słonimski: Gwałt; T. w Jeleniej Górze s. 61, 63 (il.), 268 (Sł. Pol.); T. Powszechny w Warszawie 1945–95; Wierzyński: Wrażenia; Wilski: Szkolnictwo; Antena 1982 nr 20 (il.); Gaz. Wyb. 1995 nr 105, 2000 nr 123; Kron. Warsz. 1971 nr 3 s. 87; Kur. Warsz. 1937 nr 243, 1938 nr 97, 138, 207, 242, 268, 1939 nr 13, 55, 139, 150, 157, 162, 227; Na Szerokim Świecie 1936 nr 27 (H. Liński); Pam. Teatr. 1963 z. 1–4 s. 19 (il.), 60, 113, 1965 z. 2 s. 177, 178, 179, 1971 z. 3–4 s. 398, 399, 1977 z. 3 s. 374, 1979 z. 2 s. 352, 1995 z. 1–2 s. 63, 1997 z. 1–4 s. 100, 217, 349, 373, 521, 527, 531 (il.), 536, 2008 z. 3–4 s. 20, 2011 z. 3–4 s. 69; Teatr 1938 nr 1–2; Tyg. Ilustr. 1936 nr 41 (il.), 1938 nr 17 (il.), 33 (il.); Akt ślubu nr I–10/106/1937 oraz zgonu nr II/735/1995, Arch. USC Warszawa; Akta (fot.), ZASP; Programy, IS PAN; Almanach 1944–59; www.filmpolski.pl; www.1944.pl 

Ikonografia

J. Żebrowski: K. jako Marta (Pensja pani Latter), karyk., rys., repr. Express Wiecz. 1954 nr 161; Fot. – IS PAN, ITWarszawa, NAC.

Źródło: Słownik biograficzny teatru polskiego 1910–2000, t. III, Instytut Sztuki PAN, Warszawa 2017.
Zachowano konwencję bibliograficzną i część skrótów używanych w źródłowej publikacji.