Irena Lorentowicz
LORENTOWICZ Irena, zamężna Karwowska (25 września 1908 Warszawa – 11 lutego 1985 Warszawa),
scenografka.
Była córką dyrektora teatrów i krytyka Jana Lorentowicza (zob. t. 1) i malarki Ewy z Rościszewskich; żoną Jana Karwowskiego (we wczesnej młodości, krótko). Od 1921 do 1925 uczęszczała na Kursy Maturalne i Przygotowawcze A. Hirszbandta w Warszawie. W 1925–31 studiowała rysunek i malarstwo w warszawskiej Szkole Sztuk Pięknych pod kierunkiem Miłosza Kotarbińskiego i Tadeusza Pruszkowskiego oraz kształciła się w pracowni dekoracji teatralnych u Wincentego Drabika. W 1931 wyjechała na pół roku w podróż do Czechosłowacji, Austrii, Włoch, Francji, Hiszpanii i Belgii. W 1934–35 na Wydziale Sztuki Reżyserskiej Państwowego Instytutu Sztuki Teatralnej studiowała scenografię. W kwietniu 1934 w gmachu warszawskiego Konserwatorium Muzycznego odbył się publiczny pokaz szkolny moralitetu Każdy Jarosława Iwaszkiewicza z jej dekoracjami, zorganizowany przez Państwowy Instytut Sztuki Teatralnej, ale właściwym debiutem była scenografia do Ulicy, zaprojektowana dla Teatru Ateneum (reżyserowała Stanisława Perzanowska, premiera 13 listopada 1930, a w marcu 1931 przeniesiona do Teatru Miejskiego w Łodzi).
Później współpracowała nadal ze scenami warszawskimi: z kabaretami Banda (1931, 1932) i Stara Banda (1934) oraz z Teatrem Kameralnym (scenografie do Hamleta, 1934 i Nory, 1935), Polskim (kostiumy do Rozkosznej dziewczyny, 1934 i Króla Leara w reżyserii Leona Schillera, 1935), Letnim (kostiumy do Pięknej Heleny, 1935), a także z Wielką Rewią (scenografia do programu Walc wiedeński; kostiumy Feliks Topolski). W 1935 została zaproszona do współpracy przy realizacji Harnasiów w Operze paryskiej; premiera w inscenizacji Leona Schillera i choreografii Serge Lifara odbyła się 27 kwietnia 1936. Scenografia do tego spektaklu przyniosła jej sławę oraz I nagrodę konkursu Grand l’Opera; otrzymała też pięcioletnie stypendium rządu francuskiego. Pozostała w Paryżu, gdzie w 1937 na Międzynarodowej Wystawie Sztuki i Techniki zaprezentowała kilkanaście prac scenograficznych i otrzymała złoty medal. Była też autorką znakomitej scenografii do Powrotu Bolesława Woytowicza (premiera 26 listopada 1937 w Théâtre Mogador), który miał w swym repertuarze, występujący z okazji Wystawy Paryskiej, Polski Balet Reprezentacyjny pod kierownictwem Bronisławy Niżyńskiej, i wraz z innymi scenografami polskimi otrzymała wtedy nagrodę zespołową. W tym samym roku rozpoczęła studia na wydziale humanistycznym Sorbony. W marcu 1938 miała wystawę swego malarstwa w Galerie d’Elysée. Współpracowała jako scenografka ze scenami paryskimi: L’Opera Comique (Le roi malgré lui Emmanuela Chabriera, 1938), Théâtre Mogador, Théâtre Athénée Louisa Jouveta, Casino de Paris. W 1939 jej prace brały udział w Wystawie Światowej w Nowym Jorku.
Po wybuchu wojny mieszkała nadal w Paryżu; zaprojektowała dekoracje do Uciekła mi przepióreczka, granej od 10 lutego 1940 w sali Théâtre Antoine przez Zespół Artystów Teatrów Warszawskich, przybyły z Rumunii. Po klęsce Francji w czerwcu 1940, wyjechała przez Hiszpanię do Portugalii i zamieszkała w Lizbonie. Zarabiała na utrzymanie, ozdabiając stare meble. W 1941 wyemigrowała do USA. W 1942–45 współpracowała z Polskim Teatrem Artystów w Nowym Jorku, dla którego wykonała wiele projektów scenograficznych, m.in. do takich spektakli, jak: Pastorałka (1942), Polska podziemna (1943); Niemiec, Pierwsza lepsza, Józia (O Józię), III cz. Dziadów, Warszawianka, Spadkobierca – 1944, i do widowiska Echa polskiej ziemi. Zespół tego teatru występował w wielu miastach USA i Kanady. Współpracowała także jako scenografka z Metropolitan Opera House w Nowym Jorku, z zespołem Ruth Sorel, z baletami kanadyjskimi, np. z eksperymentalnymi teatrami uniwersyteckimi w Montrealu. Na kontynencie amerykańskim zdobyło również uznanie jej malarstwo sakralne, freski, witraże oraz ilustracje do książek dla dzieci i młodzieży. Uczyła sztuki malowania w Public School w Nowym Jorku, wygłaszała prelekcje o kulturze i sztuce polskiej. W 1955 w nowojorskiej Central High School of Needle Trades przygotowała scenografię do Wieczoru Jana Lechonia, podczas którego wystawiono Odludków i poetę z Lechoniem w roli tytułowej oraz fragmenty poematu dramatycznego Godzina przestrogi jego autorstwa.
W 1959 wróciła do kraju; kontynuowała twórczość malarską, rozpoczęła też współpracę z teatrami, głównie muzycznymi. Była autorką scenografii do przedstawień operowych i baletowych, takich jak, np. w Warszawie: Rigoletto (1960), Andrea Chénier (1961), Harnasie (Wieczór baletowy – Szymanowski, 1966); Poznaniu: Romeo i Julia Sergiusza Prokofiewa (1963); Bytomiu: Stańczyk (1964) i Andrea Chénier (kostiumy, 1969); we Wrocławiu: Szach-mat (1964), Oczarowanie i Wesele krakowskie w Ojcowie (Dyptyk baletowy, 1969), Pomsta Jontkowa (1970); w Operze Objazdowej: Pajace (1966); w Łodzi: Jezioro łabędzie (1968). Dla teatrów dramatycznych tworzyła sporadycznie; w Warszawie w Teatrze Klasycznym opracowała plastycznie Miecz Damoklesa (1962), a w Teatrze Polskim Kleopatrę Ludwika Hieronima Morstina (1963). Współpracowała z Polskim Zespołem Tańca Eugeniusza Paplińskiego (scenografia do kompozycji baletowej Doznania według etiud Karola Szymanowskiego, Warszawa Teatr Narodowy, 1961); w opinii Tacjanny Wysockiej, „pięknymi dekoracjami i barwnymi kostiumami” przyczyniła się do powodzenia spektakli. Ostatnią jej pracą była Zemsta nietoperza w Operetce w Warszawie (1971).
Później tylko malowała. Do 1969 wykładała i kierowała warsztatami w Państwowym Liceum Techniki Teatralnej w Warszawie.
Była cenioną scenografką, szczególnie przed wojną. Jej debiut artystyczny był niezwykle udany – dekoracje do głośnego spektaklu Ulica wzbudziły uznanie krytyki pomysłowością, rozmachem i przyczyniły się do sukcesu przedstawienia. Najwybitniejszą pracą artystki była oprawa plastyczna do Harnasiów w Operze paryskiej; Jan Lechoń relacjonował:
Od kostiumów i dekoracji pani Lorentowicz po prostu bije jakieś biorące Paryż zdrowie, zarazem ład i świeżość, rozmach i umiar;
Léandre Vaillat dodawał: są „ozdobne jak iluminacja książkowa o świeżych kolorach”. Harnasie nie zapewniły sobie jednak trwałego sukcesu w Paryżu. Lechoń opisał też późniejsze prace Lorentowicz w nowojorskim Polskim Teatrze Artystów: kostiumy w Pierwszej lepszej były „prześliczne”, a wystrój pokoju w Józi „prawdziwym arcydziełem pełnej sentymentu karykatury”,
takie dekoracje możemy z dumą pokazywać krytykom
w Nowym Jorku jako bilet wizytowy najlepszych teatralnych tradycji;
scenografia Dziadów była monumentalna i odznaczała się architektonicznym smakiem; Warszawianki
niezwykle solidna jako materiał, bardzo piękna i doskonale oddawała tego empirowego ducha, którego chciał wskrzesić Wyspiański,
ale zabrakło w niej przestrzeni, np. dla „należytego efektu zjawienia się Wiarusa”.
Należała do grupy scenografów, którzy pierwsze swoje prace tworzyli w stylu neorealistycznym i pozostali neorealistami, pisał Zenobiusz Strzelecki i dodawał, że na jej powojennych pracach (Rigoletto, Andrea Chénier) „odbił się, niestety, zbyt długi brak kontaktu ze scenografią i dobrym teatrem”.
Była autorką wielu publikacji z dziedziny plastyki i teatru. Wysyłała je przed wojną z Paryża do Warszawy, dotyczyły tamtejszych wydarzeń kulturalnych i ukazywały się m.in. w „Kurierze Warszawskim” i „Wiadomościach Literackich”. Na emigracji pisywała np. do „New York Herald Tribune” i „Tygodnika Polskiego”. Napisała wspomnienia pt. Oczarowania (Warszawa 1972; drugie wydanie 1975). We wrześniu 1981 w Muzeum Teatralnym w Warszawie została otwarta wystawa Oczarowania Ireny Lorentowicz, prezentująca wszystkie dziedziny jej twórczości.
Pozostawała w wielkiej przyjaźni z reżyserem Krzysztofem Kieślowskim, jej uczniem z Liceum Techniki Teatralnej, który opiekował się nią do końca życia. Tabl. VIII.
Bibliografia
W. Bartoszewicz: Buda na Powiślu, Warszawa 1983; 40 lat szczecińskiej sceny muz.; Dachtera: Opera Wrocł. 1945–95: Gołobów, Kondracki (il.); Katalog scenografii, 1962; Komorowska: Kronika t. muz. 1944–89; Komorowska; Szymanowski; Krasiński: Teatr Jaracza; Krasiński: T. Polski 1913–39; Krasiński: Warsz. sceny; Księga gości Lechonia (il.); Lechoń: Świat teatru; Lorentowicz: Oczarowania (il.); Marczak-Oborski: Teatr czasu wojny; D. Michałowska: Pamięć nie zawsze święta. Wspomnienia, Kraków 2004; Opera Wrocł. 1945–70; Orzechowski: Teatr polonijny; SAP warsz.; Słonimski: Gwałt; Strzelecki: Plastyka teatr. (m.in. opinia L. Vaillata); T. przy ul. Cegielnianej; Turska: Przewodnik; Wierzyński: Wrażenia; Wilski: Szkolnictwo; Wysocka: Wspomnienia; Wystawa Paryska 1937, Warszawa 2009; Pam. Teatr. 1963 z. 1–4 s. 17, 42, 1971 z. 3–4 s. 385, 387, 1983 z. 1 s. 133–135, 1991 z. 2 s. 238, 246, 318, 1996 z. 3–4 s. 559, 1998 z. 3–4 s. 555, 564; Sł. Powsz. 1985 nr 34; Życie Warsz. 1985 nr 40; Akta, ASP Warszawa; Programy, IS PAN (m.in. „Polska podziemna”, Polski T. Artystów w Nowym Jorku, 1943; nota biograficzna L.; il.), MTWarszawa; Archiwum L. (m.in. kolekcja jej prac po wystawie w 1981, korespondencja i materiały biograficzne), MTWarszawa oraz Zb. Specjalne (m.in. dokumenty urzędowe, korespondencja), IS PAN.
Ikonografia
T. Pruszkowski: Portret z wiolonczelą, olej, płótno, 1927 – MN Warszawa; Fot. – Bibl. Nar., MTWarszawa, NAC.
Źródło: Słownik biograficzny teatru polskiego 1910–2000, t. III, Instytut Sztuki PAN, Warszawa 2017.
Zachowano konwencję bibliograficzną i część skrótów używanych w źródłowej publikacji.
Biogram w Almanachu Sceny Polskiej
Irena Lorentowicz, zam. Karwowska (25 IX 1908 Warszawa - 11 II 1985 Warszawa), malarka, scenografka, pedagog. W 1. 1925-31 studiowała w warsz. Szkole Sztuk Pięknych, m.in. u Tadeusza Pruszkowskiego i Wincentego Drabika, w 1. 1934-35 scenografię na Wydz. Sztuki Reżyserskiej PISTu w Warszawie. W kwietniu 1934 w sali Konserwatorium odbył się publiczny pokaz szkolny ang. moralitetu "Każdy" z jej scenografią (reżyserowała także studentka I roku Krystyna Sewerinówna). Z t. warsz. współpracowała już wcześniej, np. w T. Ateneum przygotowała "Ulicę" Rice'a (1930), t. Banda (1931-32), t. Stara Banda (1934), T. Kameralnym "Hamleta" Shakespeare'a (1934), T. Polskim kostiumy do "Rozkosznej dziewczyny" Benatzky'ego (1934) i "Króla Leara" Shakespeare'a (1935), w T. Letnim kostiumy do "Pięknej Heleny" Offenbacha (1935). Zaproszona do współpracy przy realizacji "Harnasiów" Szymanowskiego w Operze Paryskiej w 1936 odniosła wielki sukces, zdobywając I nagrodę konkursu Grand 1'Opera za scen. do tegoż spektaklu oraz pięcioletnie stypendium rządu francuskiego. Projektowała wówczas dekoracje dla Opera Comique, Casino de Paris, T. Mogador i występującego tu Polskiego Baletu Reprezentacyjnego "Pieśni o ziemi" Palestra) i dla T. Jouveta. Za dekoracje do baletów Niżyńskiej i Lifara zdobyła w 1937 Grand Prix, w tym samym roku wzięła udział w międzynarodowej wystawie scenografów polskich w Paryżu i otrzymała złoty medal. Podjęła też studia na wydz. humanistycznym Sorbony. W 1940 zaprojektowała dekor. do przedstawienia "Uciekła mi przepióreczka" Żeromskiego, wystawionego przez przybyły z Rumunii T. Polski w sali Théâtre Antoine w Paryżu. W l. 1941-59 działała w Stanach Zjednoczonych, m.in. współpracowała z Metropolitan Opera oraz z Polskim T. Artystów z siedzibą w Nowym Jorku, dla którego wykonała około dwustu scenografii, wędrując z zespołem tego t. po całych Stanach i Kanadzie. Współpracowała również z baletami kanadyjskimi, zespołem Ruth Sorel i eksperymentalnymi t. uniwersyteckimi w Montrealu. Na kontynencie amerykańskim zdobyło uznanie także jej malarstwo sakralne, freski, witraże, rzeźby, a przede wszystkim ilustracje książkowe dla dzieci. Uczyła malowania w Public School w Nowym Jorku, wygłaszała prelekcje o kulturze polskiej. Po powrocie do kraju w 1960 kontynuowała twórczość malarską, a także współpracowała jako scen. z Polskim Zespołem Tańca Eugeniusza Paplińskiego, z wieloma t. muz. i dram. jak Opera, Operetka, Opera Objazdowa, T. Polski, T. Klasyczny w Warszawie, Opera Wrocławska, Opera Poznańska, Opera Śląska w Bytomiu, T. Wielki w Lodzi, Operetka w Szczecinie. Przykłady prac: "Apollo i Dziewczyna" Różyckiego, "Cagliostro w Warszawie" Maklakiewicza, "Stańczyk" Kiesewettera, "Harnasie" Szymanowskiego, "Romeo i Julia" Prokofiewa, "Szach mat" Blissa, "Jezioro łabędzie" Czajkowskiego, "Oczarowanie" Blocha, "Wesele w Ojcowie" Kurpińskiego, "Rigoletto" Verdiego, "Andrea Chenier" Giordano, "Zemsta nietoperza" Straussa, "Pajace" Leoncavalla, "Miecz Damoklesa" Hikmeta, "Kleopatra" Morstina. Wykładała i kierowała warsztatami w Liceum Techniki Teatralnej w Warszawie. Jej publikacje z dziedziny plastyki i teatru ukazywały się już przed wojną w Kurierze Warszawskim, Wiadomościach Literackich, a następnie w Herald Tribune, New York Tribune, Tygodniku Polskim. W 1975 ukazały się jej wspomnienia pt. "Oczarowania", w 1982 obchodziła 50-lecie pracy twórczej. Z tej okazji w marcu otwarto w Warszawie (Dom Kultury przy ul. Gotarda 16) wystawę jej prac malarskich i teatralnych.
Źródło: Almanach sceny polskiej 1984/85. Tom XXVI. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe - Warszawa 1989.
