Osoby

MARSZEL Barbara Teresa, primo voto Lamża, secundo voto Wilczek (2 stycznia 1929 Kalisz – 10 stycznia 1988 Warszawa),

aktorka. 

Była córką Bronisława Marszela, handlowca, i Czesławy z Goczałkowskich; żoną najpierw aktora Joachima Lamży (zob. t. 2; ślub w 1949, rozwód w 1954), potem prozaika, wiceministra w Ministerstwie Kultury i Sztuki, Jana Wilczka (ślub w 1958); matką aktora Joachima Lamży. W rodzinnym mieście mieszkała z rodzicami do 1938; w tym roku ojciec został dyrektorem fabryki cukrów i czekolady „Fuchs i synowie” w Warszawie i tu zamieszkali całą rodziną. W czasie okupacji niemieckiej ukończyła siedmioklasową szkołę powszechną i uczęszczała na komplety tajnego gimnazjum. Podczas powstania przebywała w Warszawie, była sanitariuszką w szpitalu. Wraz z rodzicami i młodszą siostrą przeszła przez obóz w Pruszkowie i została wywieziona w okolice Miechowa pod Krakowem, a stamtąd trafiła na wieś w Łódzkiem. Po wojnie zamieszkała w Łodzi, gdzie ukończyła gimnazjum i w czerwcu 1946 zdała maturę. Od jesieni 1946 znowu mieszkała w Warszawie i rozpoczęła studia na wydziale dziennikarstwa w Wyższej Szkole Nauk Politycznych. Po zaliczeniu pierwszego roku, w 1947 zdała egzamin do Państwowej Szkoły Teatralnej, następnie Państwowej Wyższej Szkoły Aktorskiej w Warszawie, a w czerwcu 1951 ukończyła Wydział Aktorski tej szkoły, już pod nazwą Państwowa Wyższa Szkoła Teatralna. 

Od 1 września 1950 (w ramach rocznej praktyki teatralnej) zaczęła pracę w warszawskim Teatrze Syrena, z którym była związana do 31 stycznia 1953; wystąpiła tu tylko w styczniu 1952 w programie składanym To się pokaże. Od 1 lutego 1953 do 31 sierpnia 1955 występowała w Teatrze Ludowym, a od 1 września 1955 do 30 września 1958 w Teatrze Polskim. W 1954–58 była pierwszą spikerką w Ośrodku Doświadczalnym TVP przy ul. Ratuszowej w Warszawie. Od 1958 była bez stałego etatu. Współpracowała ze Stołeczną Estradą, Teatrem Sensacji (1958–59; grała np. Klaryssę w Pajęczej sieci), z aktorską Spółdzielnią Pracy pod nazwą Zespół „Scena 5”, gdzie w 1959 zagrała Damę (Noc tysiączna druga) oraz Martę (Miłość czysta u kąpieli morskich), z Estradą Domu Wojska Polskiego „Miniatury” (1959–60), a także z Teatrem Współczesnym (od 1959), gdzie wystąpiła m.in. jako Pani Parpalaid (Knock, czyli Triumf medycyny, 1960) i Assunta (Papiery Asperna, 1962). W sezonie 1960/61 występowała gościnnie w roli Marii Stuart w dramacie Juliusza Słowackiego w Bałtyckim Teatrze Dramatycznym w Koszalinie. W 1962–64 współpracowała z Państwowym Przedsiębiorstwem Imprez Estradowych, w 1964 była związana z  Estradą Olsztyńską. Od 1 kwietnia 1965 do września 1977 ponownie została aktorką warszawskiego Teatru Ludowego (od 1974 pod nazwą Teatr Nowy). Później przeszła na rentę. W 1976–77 gościnnie grała Antonia (Wieczór Trzech Króli według Szekspira) w warszawskim Teatrze Stara Prochownia. W listopadzie 1975 na scenie Teatru Nowego w Warszawie obchodziła jubileusz 25-lecia pracy artystycznej. 

Z jej ról warto wymienić z Teatru Ludowego: Celię (Młyn, 1954), a potem, zgodnie ocenianą przez krytyków jako świetna, Marchołtową (Marchołt, 1955); z Teatru Polskiego: Młodą damę (Dziady, 1955), Gabrielę (Rozbitki, 1956), Czarną damę (Czarna dama z sonetów, 1956), Karolkę (Don Juan Moliera, 1957), Siostrę Miłosierdzia (Chłopiec latający, 1958); ponownie z Teatru Ludowego i potem z Teatru Nowego: Ryksę Guronosową (Sarmatyzm, 1965), Pannę Pluche (Nie igra się z miłością, 1966), Betty (Opera za trzy grosze), Olgę (W czepku urodzona), Matrionę (Droga przez mękę) – wszystkie w 1967, Annę Andriejewną (Rewizor, 1968), Małgorzatę (Henryk VI na łowach, 1969), Sylwię (Ucieczka z wielkich bulwarów, 1969), Nerynę (Łotrostwa Skapena, 1970), Starą księżnę Barbarę (Bezimienne dzieło, 1973), Gabrielę (Wariatka z Chaillot, 1974), Panią Falkowską (Lelewel, 1974), Właścicielkę lokalu (Sąd nie ostateczny, 1975). 

Utalentowana, o bardzo dobrych warunkach scenicznych – ładna, zgrabna, chwalona była też za dobrą dykcję i umiejętną modulację głosu. W rolach amantek potrafiła być nie tylko „liryczna”, lecz także pełna temperamentu i dowcipna, a jej wyraźne predyspozycje estradowe sprawiały, że doskonale radziła sobie też z rolami charakterystycznymi. 

W 1957–69 zagrała kilkanaście ról w spektaklach Teatru TV, m.in. Jewdochę w Sędziach. Wystąpiła w kilku filmach fabularnych, np. w głównej roli w Pościgu (1953), grała w serialach telewizyjnych, nagrywała w dubbingu (była Betty w Jaskiniowcach). Przez wiele lat współpracowała z Teatrem Polskiego Radia a także jego audycjami rozrywkowymi. Największą popularność i sympatię widzów przyniosły jej występy estradowe, szczególnie wieloletni udział w radiowym „Podwieczorku przy mikrofonie”, w którym grała rolę niesfornej, ale pełnej wdzięku i bardzo bystrej uczennicy „przy tablicy”. 

Bibliografia

Almanach 1987/88; Kalejdoskop estradowy; Osterloff: Zelwerowicz; Rendez-vous z Syreną; T. Nowy 1949–84; T. Współczesny w Warszawie; Warsz. szkoła teatr.; Express Wiecz. 1955 nr 114 (K. Beylin), 1956 nr 143 (K. Beylin); Gaz. Pozn. 1955 nr 189 (L. Prorok); Głos Pracy 1954 nr 277 (Z. Sieradzka); Pam. Teatr. 1960 z. 2 s. 293; Sł. Powsz. 1988 nr 12 (il.); Teatr 1955 nr 2 (M. Brahmer); Tyg. Demokratyczny 1955 nr 4 (Z. Karczewska-Markiewicz); Tyg. Kult. 1988 nr 5; Życie Warsz. 1955 nr 221 (A. Grodzicki), 1988 nr 9, 11; Akta (fot.), ZASP; Arch., T. Nowy Warszawa; Almanach 1944–59; www.encyklopediateatru.pl; www.filmpolski.pl 

Ikonografia 

Fot. – IS PAN, ITWarszawa, NAC. 

Źródło: Słownik biograficzny teatru polskiego 1910–2000, t. III, Instytut Sztuki PAN, Warszawa 2017.
Zachowano konwencję bibliograficzną i część skrótów używanych w źródłowej publikacji.

Notatka biograficzna

BARBARA TERESA MARSZEL urodziła się 2 stycznia 1929 roku w Kaliszu w rodzinie Bronisława Marszela i Czesławy z d. Goczałkowskiej. Ojciec Barbary był handlowcem i współwłaścicielem fabryki cukierków przy ul. Częstochowskiej, którą prowadził wraz z Franciszkiem Fuchsem. Barbara była absolwentką słynnego kaliskiego Gimnazjum im. Anny Jagiellonki.
Po ukończeniu studiów aktorskich w warszawskiej PWST (1951) związała się ze stołecznymi teatrami - Syreną (1950-53), Ludowym (1953-55 i 1965-77), Polskim (1955-58) oraz Współczesnym (1959-62). Zagrała m.in. Marynę w Horsztyńskim J. Słowackiego, Celię w Młynie Lope de Vegi, Gabrielę w Rozbitkach J. Blizińskiego, Czarną Damę w Czarnej Damie z sonetów G. B. Shawa, Karolkę w Ten nieznajomy J. Krzysztonia, Dorotę w Poskromieniu złośnicy W. Szekspira, Panią Falkowską w Lelewelu S. Wyspiańskiego, Betty w Operze za trzy grosze B. Brechta, Annę Andriejewną w Rewizorze M. Gogola.
W 1958 roku związała się z Telewizją Polską. Była jedną z pierwszych spikerek w dziejach tej instytucji (obok Marii Krzyżanowskiej). Występowała także w Teatrze Telewizji, m.in. w Żabusi G. Zapolskiej, Tapczyku i Żolce S. Zielińskiego, Miesiącu na wsi I. Turgieniewa, Kollokacji J. Korzeniowskiego oraz w telewizyjnym Teatrze Sensacji.
W 1947 roku wystąpiła w drugoplanowej roli w Jasnych łanach E. Cękalskiego, pierwszym powojennym polskim filmie o tematyce współczesnej. W 1953 roku zagrała główną rolę Bronki w sensacyjnym dramacie S. Urbanowicza Pościg. Później kolejno wystąpiła w drugoplanowych rolach w filmach: Dziewczyna z dobrego domu (1962) A. Bohdziewicza, Między brzegami (1962) W. Lesiewicza, Gra (1968) J. Kawalerowicza, oraz w serialach TVP Czterdziestolatek, odc. 21. Smuga cienia, czyli pierwsze poważne ostrzeżenie (1977) J. Gruzy i Pięć dni z życia emeryta, odc. 3 Wigilia (1984) E. Dziewońskiego.
Współpracowała także ze Studiem Opracowań Filmów w Warszawie, gdzie pod okiem czołowych reżyserów stworzyła wiele niezapomnianych kreacji w dubbingu. Największą popularność przyniosła jej rola Betty w amerykańskim serialu animowanym dla dzieci Jaskiniowcy (The Flinstons) - reż. dubbingu Z. Dybowska-Aleksandrowicz.
Prawdziwą popularność przyniosły jednak aktorce estrada i radio, przede wszystkim rola niesfornej uczennicy w słynnym "Podwieczorku przy mikrofonie" (wspólnie z Reną Rolską), gdzie rzucane przez Zenona Wiktorczyka hasło wywoławcze: "Marszelówna, do tablicy!" przyciągało do odbiorników radiowych setki tysięcy słuchaczy w całej Polsce. Ze Stołeczną Estradą współpracowała w latach 1962-64. W 1977 roku przeszła na rentę.
Aktorka była dwukrotnie zamężna. Z aktorem Joachimem Lamżą (1924-1977), z którym ślub wzięła w 1949, miała syna Joachima (ur. 7.07.1951), obecnie popularnego aktora sceny i filmu. Drugim mężem Barbary Marszelówny był Jan Wilczek, wiceminister kultury i sztuki w latach pięćdziesiątych (ślub w 1958).
Aktorka zmarła 10 stycznia 1988 roku w Warszawie. Pochowana jest na Starych Powązkach w kwaterze 269-VI-27/28.

Praca w dubbingu (wybrane role):
1959 - Morderca mieszka pod 21-szym
1960 - Nowa atrakcja
1964 - W pogoni za meteorytem
lata 70. - Między nami jaskiniowcami (rola: Betty) - animowany serial TV
Źródła: A. Androchowicz, Filmowe kariery kaliszanek, "Rocznik kaliski", t. XXX, Kalisz 2004/2005; W. Filler, Gwiazdozbiór estrady polskiej. Od Zimińskiej do Kayah, Warszawa 1999; Leksykon polskich filmów fabularnych (red. J. Słodowski), Warszawa 1997; 70 lat Polskiego Radia 1925-1995 (red. B. Górak-Czerska, S. Jędrzejewski); Słownik biograficzny teatru polskiego, t. 2, Warszawa 1994; Słownik biograficzny Wielkopolski południowo-wschodniej. Ziemia kaliska (red. D. Wańka - autor hasła A. Androchowicz), tom 3, Kalisz 2007; źródła rodzinne (Joachim Lamża) oraz strony internetowe: www.filmpolski,pl, www.zasp.bnet.pl;
Autor noty biograficznej: Andrzej Androchowicz