Osoby

KRZYWICKA Helena (29 stycznia 1895 Warszawa – 17 maja 1982 Góra Kalwaria koło Warszawy),

aktorka. 

Była córką pracownika kolei Aleksandra Krzywickiego i Eleonory z Tomaszewskich. Jej pierwsze występy w 1920 w Teatrze Dramatycznym w Warszawie odnotował „Kurier Warszawski”: w styczniu grała tu Amalię (Zbójcy, „zupełny brak rutyny, głos dźwięczny o miłym, ujmującym brzmieniu”), w lutym Tytanię (Sen nocy letniej), a w marcu tytułową rolę w Kaśce Kariatydzie. Równocześnie uczyła się na Kursach Wokalno-Dramatycznych Jadwigi H. Hryniewieckiej w Warszawie, które ukończyła w 1920. 

W sezonach 1920/21 i 1921/22 występowała w Teatrze Polskim w Łodzi, w rolach: Erynii (Wyzwolenie), Rachel (Wesele), Kory (Noc listopadowa), Królowej żony (Bolesław Śmiały), Nelly (Papierowy kochanek) – „bardzo miła, szczera i ujmująca” napisał o Krzywickiej w tej roli Wilhelm Fallek. W sezonie 1922/23 grała w Teatrze Rozmaitości w Warszawie, m.in. Generałową Grabowską (Książę Józef Poniatowski), Zuzię (Rozbitki). W sierpniu 1923 z aktorami Teatru Rozmaitości występowała w Płocku, a w styczniu 1924 ponownie w tym mieście z objazdowym Teatrem Premier pod kierownictwem Tymoteusza Ortyma. W sezonach 1923/24 i 1924/25 grała w warszawskim Teatrze im. Fredry: Klaudię (Zazdrość, według Tadeusza Kończyca „pełna wdzięku kokieteryjnego, naturalna i miła”), Azę (Chata za wsią), Helenę (Wesele Fonsia), Nastkę (Na dnie), Lolę (Małżeństwo Loli), Emmę (Dobrze skrojony frak). W sezonie 1925/26 była aktorką Teatru Miejskiego w Lublinie, gdzie zagrała m.in.: Księżniczkę (Uciekła mi przepióreczka), Milonię Caesonię (Kajus Cezar Kaligula), Florę (Pan Geldhab). W lipcu 1926 występowała w Teatrze Niezależnym (w gmachu Teatru Nowości) w Warszawie w rolach: Mańki (Bóg zemsty) i Ellinor Golders (Mister Price, czyli Bzik tropikalny). W tej ostatniej roli została wyróżniona przez recenzentów, których zdaniem „znakomita prezencja zewnętrzna” Krzywickiej predysponowała ją do zagrania perwersyjnej Ellinor (cytat za Deglerem). 

W sezonach 1926/27 i 1927/28 była aktorką Teatru Polskiego w Katowicach i zagrała tu np. Żelską (Dom otwarty), Anielę (Damy i huzary), Lucynę (Miłość czuwa). Wspominał ją z tego czasu Jan Ciecierski, jako amantkę komediową, „belle femme z wdziękiem”. Na sezon 1928/29 wróciła do Teatru Miejskiego w Łodzi i z jego zespołem w kwietniu 1929 grała w Kaliszu. W Łodzi występowała zapewne jeszcze w kolejnych sezonach, np. w 1930/31 w Teatrze Kameralnym, gdzie grała Gilbertę (Fotel 47). W 1929–32 występowała też w zespołach objazdowych, np. w 1931 w Teatrze Wołyńskim grała Tadrachową (Moralność pani Dulskiej), a w Warszawie 23 stycznia 1932 w inauguracyjnym przedstawieniu Teatru Popularnego Tam od Odry zagrała córkę fabrykanta. W sierpniu 1932 występowała w roli Teresy (Szczęście od jutra) w Teatrze Miejskim w Toruniu; jesienią tego roku grała w objazdowym Teatrze Wołyńskim (z siedzibą w Łucku), m.in. w październiku w Szczęściu od jutra, a w listopadzie Jewdochę w Sędziach. 

Od 1933 do końca sezonu 1936/37 była aktorką Teatrów Miejskich we Lwowie. Należała, według B. Dąbrowskiego, do tych członków zespołu, którzy „w największym stopniu przyczynili się do sukcesów teatru”. Zagrała tu: Alicję (Mademoiselle), Burmistrzową (Kapitan z Koepenick), Julię (Waterloo), Gospodynię (Wesele), Walerię (Stefek), Fernandę (Towariszcz), Panią Bakster (Mięczak), Pannę von Nordeck (Dziewczęta w mundurkach), Panią Schindler (Igraszki muzyczne), Muzę (Wyzwolenie), Annę Andrejewnę (Rewizor), Hrabinę Awałow (Przygoda w Grand Hotelu), Hrabinę d'Eguzon (Ładna historia), Mańcię (Na Łyczakowie), Panią Starą (Odprawa posłów greckich), Panią von Bülow (Madame Sans-Gêne). Z zespołem lwowskim w lipcu 1934 występowała na scenie Teatru im. Słowackiego w Krakowie w roli Bibi (Królowa przedmieścia) i Klaudyny (Fanny). W sezonie 1937/38 grała ponownie w objazdowym Teatrze Wołyńskim, m.in. w Lublinie: Kasztelanową (Mazepa), Elmirę (Świętoszek), Helenę (Lekkomyślna siostra), Katarzynę (Spadkobierca) i ponownie Jewdochę (Sędziowie). Miała bardzo dobre recenzje, pisano, że jest

siłą aktorsko dojrzałą, świadomą swoich środków artystycznych,

podkreślano m.in. jej „świetną dykcję i swadę” (cytat za Krukiem). W sezonie 1938/39 była zaangażowana w Teatrze Miejskim w Bydgoszczy, gdzie zagrała m.in.: Laurę (Subretka), Genowefę (Dom wariatów). 

W latach II wojny światowej i okupacji niemieckiej mieszkała w Warszawie, pracowała początkowo w kawiarni „Sztuka”, później założyła sklep z galanterią, który jednak zbankrutował. Zdecydowała się na występy w teatrach jawnych: w 1941 grała w Teatrze Komedia, w 1944 w Wodewilu. Po wojnie została za to ukarana naganą Związku Artystów Scen Polskich. Na scenę wróciła na początku 1945; już od marca tego roku była aktorką Państwowego Teatru w Bydgoszczy (od czerwca 1945 Teatr Polski). Występowała tu, a także na scenie teatru w Toruniu (w czasie fuzji obu scen pod nazwą Teatry Ziemi Pomorskiej) do końca sezonu 1957/58. W sezonie 1947/48 grała gościnnie w Teatrze Powszechnym Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego w Krakowie, np. Milewską (Żabusia). 

Uważana była za jedną z najlepszych aktorek bydgoskiej sceny. Postawna, o postaci wyniosłej i szlachetnych rysach twarzy, grała role dramatyczne i charakterystyczne, m.in.: Podstolinę (Zemsta, 1945); Kasztelanową (Mazepa), Paulinę Parisot (Ziemia nieludzka), Orgonową (Damy i huzary) – 1946; Panią Dudgeon (Uczeń diabła), Mącką (Żołnierz królowej Madagaskaru), Amandę (Szklana menażeria) – 1947; Katarzynę (Żołnierz i bohater, 1948), Wdowę (Ich czworo, 1948 i 1953); Dziurdziulińską (Klub kawalerów), Księżnę Marlborough (Szklanka wody) – 1949; Panią Dobrójską (Śluby panieńskie), Ćwierkalską (Złote niedole) – 1950; Dulską (Moralność pani Dulskiej), Rukienie (Pieją koguty) – 1951; Raisę Gurmyską (Las, 1954), Wojnicką (Wujaszek Wania, 1956), Panią Higgins (Pigmalion, 1957); Radczynię (Wesele), Panią Cini (Tak jest, jak wam się wydaje) – 1958.

Dysponowała znakomitym warsztatem aktorskim: nieskazitelną dykcją, precyzyjnym gestem i ruchem scenicznym, umiejętnością charakteryzacji. Chwalono naturalność i prostotę jej gry, trafność środków wyrazu, szczerość i prawdę pokazywanych uczuć. Cenił np. K. Górski, który w recenzji z Klubu kawalerów pisał:

Jest to naprawdę bardzo dobra artystka. Cechuje ją doskonałe, pełne naturalności i temperamentu prowadzenie dialogu, swoboda i opanowanie roli, umiar chroniący od jakiejkolwiek szarży, a przy tym niewątpliwa umiejętność wydobycia komizmu tam, gdzie sytuacja tego wymaga.

W Moralności pani Dulskiej

ze swego trudnego zadania wywiązała się znakomicie. Doskonała charakteryzacja, wyjątkowe opanowanie gestów, wrodzony temperament, trzymany jednak na wodzy dobrego smaku – dały w sumie niezapomnianą kreację 

(M. Dereżyński).

Charakteryzację chwalono też w Złotych niedolach:

jako jejmość Ćwierkalska zdawała się być figurą, która na scenę zeszła z albumu starych fotografii 

(Jan Piechocki).

Podkreślano jej oddanie teatrowi, odpowiedzialny stosunek do zawodu, zawsze nienaganne przygotowanie roli (w Szczęściu Frania wspólnie z Bolesławem Rosłanem „tworzyli zgraną parę małżeńską, posiadali gruntownie opanowane role i bez zarzutu wygrali wszystkie sceny”). Była postacią barwną, w środowisku związanym z teatrem bardzo szanowaną.

Nieprzeciętna aktorka i niepospolita osobowość zostawiła

w Bydgoszczy jak najlepsze wspomnienia 

(Zdzisław Pietrasik). 

W sezonach 1958/59–1967/68 była zaangażowana w Teatrze Dramatycznym w Warszawie. Postępująca choroba spowodowała, że występowała już rzadko i w niewielkich rolach, np. jako: Kucharka (W małym dworku), Skirina (Księżniczka Turandot), Rebeka (Proces w Salem) – 1959; Żona robotnika (Anioł zstąpił do Babilonu), Żona staruszka (Nosorożec) – 1961. Ostatni okres życia spędziła w Domu Opieki Społecznej w Górze Kalwarii.  

Bibliografia

Boy: Pisma t. 21; Bydg. leksykon teatr. (M. Dereżyński, J. Piechocki. Z. Pietrasik; il.); Ciecierski: Zwyczajne życie; Czachowska: Zapolska; Dąbrowski: Na deskach t. 1; Degler: Witkacy; Fallek: Z dziejów; Formanowicz; K. Górski: Teatralia z lat 1938–1983, Toruń 1999; Irzykowski: Recenzje; Kaszyński: Teatralia; Konarska-Pabiniak: Repertuar; Kruk: Aktorzy; Kruk: T. w Lublinie 1918–1939; Nawrat: Repertuar; Osiński: Repertuar; Stokowa: Wyspiański; Śmigielski: T. Wołyński (il.); T. Dramatyczny w Warszawie; T. Wołyński; Terlecki: Od Lwowa do Warszawy, Wilski: Szkolnictwo; Kur. Warsz. 1920 nr 31, 56, 79, 1923 nr 132, 315, 1924 nr 23 (T. Kończyc), 68, 284, 285, 1932 nr 26, 283, 323, 1937 nr 240, 250; Pam. Teatr. 1963 z. 1–4 s. 179, 192, 193, 1980 z. 3–4 s. 431, 1997 z. 1–4 s. 352; Scena Pol. 1924 z. 1–3, 1925 z. 1, 2; Afisze i programy, IS PAN; Akt zgonu, Arch. Cmentarza Północnego Warszawa; Akta, T. Polski Bydgoszcz, ZASP (fot.); Spis ZASP 1939; Almanach 1944–59. 

Ikonografia

E. Hejdak: K. jako Wróblewska (Ruchome piaski), karyk., rys., repr. Ilustr. Kur. Pol. 1953 nr 79 i K. jako Bombalicka (Pajęczyna), karyk., rys., repr. Ilustr. Kur. Pol. 1954 nr 26; Fot. – ITWarszawa, NAC. 

Źródło: Słownik biograficzny teatru polskiego 1910–2000, t. III, Instytut Sztuki PAN, Warszawa 2017.
Zachowano konwencję bibliograficzną i część skrótów używanych w źródłowej publikacji.