Osoby

LUBICZ Halina, także Lubicz-Kirszke, właściwie Helena Pępkowska (Pempkowska), primo voto Lubicz-Żuchowska, secundo voto Kirszke (5 lutego 1906 Biała Podlaska – 1 kwietnia 1991 Zielona Góra),

aktorka, tancerka, reżyserka, kierowniczka artystyczna teatru. 

Była córką Michała Pępkowskiego (Pempkowskiego), który prowadził amatorski teatr, i tancerki Marii z domu Wolf, z pochodzenia Niemki; żoną najpierw działacza harcerskiego Teodora Lubicz-Żuchowskiego (ślub w 1924 w Toruniu, po kilku latach rozwód), potem aktora-amatora i sekretarza teatru Józefa Kirszkego (ślub 15 maja 1945); matką aktora i literata Henryka Ryszarda Żuchowskiego (pseudonim Zarewicz). Na scenie początkowo występowała jako Halina Lubicz, a po ślubie z Józefem Kirszkem, często pod nazwiskiem Lubicz-Kirszke. Dzieciństwo spędziła u dziadków w Dreźnie, gdzie, jak sama podawała, ukończyła szkołę baletową, uczyła się też gry na pianinie. 

W 1914 zamieszkała z rodzicami w Kutnie, potem w Toruniu, gdzie skończyła pięć klas gimnazjum humanistycznego. Podczas wojny polsko-bolszewickiej w 1920 była krótko sanitariuszką. Potem ukończyła szkołę, pracowała jako urzędniczka. Równocześnie uczęszczała na kursy dramatyczne, a w Teatrze Miejskim w Toruniu tańczyła w zespole baletowym i statystowała. Występowała też w teatrze wojskowym i z jego zespołem brała udział w objazdach; w marcu 1926 debiutowała rolą Puka (Sen nocy letniej).

Grała z zapałem wszystko. Drobna, ze szczupłą buzią mogła grać nawet chłopców 

(H. Ańska).

W 1932 była nadal w teatrze wojskowym, ale tańczyła też w spektaklach teatru toruńskiego. W sezonie 1933/34 utworzyła grupę baletową w tutejszym Teatrze Narodowym, tańczyła w scenach baletowych przedstawień muzycznych, przygotowywała układy taneczne, np. do baśni Królewna Pokrzywka, Perełka, a także do wystawianych rewii; grała: Genowefę (Precz z mężczyznami), Panią Szwindel (Urlop małżeński). Od maja 1935 do 1939 występowała w Poznaniu w Teatrze Letnim, Nowym i w teatrach objazdowych: Narodowym pod kierownictwem Zbigniewa Szczerbowskiego (Magda Kramsen w Mecenas Bolbec i jego mąż, Lusia w Cnotliwej Zuzannie) oraz operowym i operetkowym pod dyrekcją Zygmunta Wojciechowskiego, m.in.: w Wielkopolsce, na Śląsku, Pomorzu (kwiecień–czerwiec 1936), ponownie na Śląsku (1937), w Płocku (lipiec, wrzesień 1938). Wiosną 1939 rozpoczęła współpracę z poznańskim Teatrem Marionetek Błękitny Pajac, najpierw jako aktorka, potem kierowniczka artystyczna. 

Lata II wojny światowej przeżyła w Poznaniu, pracowała jako sprzątaczka w niemieckim biurze. Od 1943 prowadziła tajny teatr lalkowy, który do końca wojny wystawił w mieszkaniach prywatnych trzy premiery: Baśń o królowej św. Kindze, Zemstę Heroda oraz Śpiewaka leśnego. Ostatnia bajka, grana w tym samym zespole i w jej reżyserii, inaugurowała 17 kwietnia 1945 działalność Poznańskiego Teatru Marionetek pod jej kierownictwem (od 1 września 1945 Miejski Teatr Marionetek, od 1 września 1946 Teatr Aktora i Lalki, a od 1 grudnia 1949 Teatr Młodego Widza). W sezonie 1945/46 powołała drugą scenę teatru lalkowego, Teatr dla Młodzieży; dyrekcję i kierownictwo artystyczne obu scen sprawowała do końca września 1950. Reżyserowała wówczas Śpiącą królewnę Stanisława Płonki-Fiszera, Jasia i Małgosię. W Poznaniu pozostała do 1954. W 1950–52 była aktorką i reżyserką Teatru Młodego Widza, a od 1952 Teatrów Dramatycznych; zagrała tytułową Królową Śniegu, Ślązaczkę Magdę (Osiem lalek i jeden miś), Kukulichę (O jeżu zaklętym; także reżyserowała). W 1954 zdała eksternistyczny egzamin aktorski. Od 1 grudnia 1954 do emerytury, na którą przeszła 30 czerwca 1974, była aktorką i reżyserką Teatru Ziemi Lubuskiej w Zielonej Górze (od 31 grudnia 1964 Lubuski Teatr im. Kruczkowskiego), a w 1962/63 kierowniczką artystyczną Sceny Lalkowej tego teatru pod nieoficjalną nazwą Cudaczek; reżyserowała: Janka Wędrowniczka, Kozalinkę, Złoto króla Megamona.

Na scenie dramatycznej grała role charakterystyczne, takie jak: Tetyda (Achilles i panny, 1956), Maryna (Wujaszek Wania), Piastunka (Jonasz i błazen) – 1958; Arabella (Fiesco, czyli Spisek w Genui), Pani Soerensen (Niemcy) – 1960; Matka (Balladyna, 1963); Marta Boll (Fizycy), Anfisa (Trzy siostry), Królowa matka (Bolesław Śmiały) – 1966; Pani Nomsen (Meteor, 1968). Reżyserowała Tajemnicę starej wierzby (1968) i Anię z Zielonego Wzgórza (1972). W sezonie 1975/76 w Zielonej Górze obchodziła jubileusz 50-lecia pracy artystycznej.

Była artystką pełną pasji i żywiołowości: śpiewała w spektaklach muzycznych, grała w dramatach i sztukach lalkowych, tańczyła w rewiach, zakładała i prowadziła teatry lalkowe, zajmowała się choreografią i reżyserią. Bogatą działalność artystyczną łączyła z pracą społeczną, przez wiele lat opiekowała się amatorskim ruchem teatralnym. Dużą popularnością cieszyła się w Zielonej Górze, gdzie ceniono nie tylko jej pracę artystyczną, ale też współpracę z miejscowym Związkiem Niewidomych i z dziećmi. Była wielokrotnie nagradzana, np. w 1966 została Lubuszanką Roku, a od dzieci otrzymała Order Uśmiechu. Jej imieniem nazwano jedną z sal Teatru Lubuskiego oraz miejskie rondo. Syn artystki napisał o niej książkę biograficzną pt. Opowieść o niepowtarzalnym życiu Haliny Lubicz (Lublin, 2005) a niewidomy wychowanek, literat Michał Kaziów, opisał ją w autobiografii pt. Gdy moim oczom (Warszawa 1985), którą Lubicz zredagowała, a potem organizowała mu wieczory autorskie. 

Bibliografia

XX-lecie T. w Zielonej Górze 1951–71; Konarska-Pabiniak: Repertuar; Kwaskowski s. 140; Marczak-Oborski: Teatr czasu wojny; Waszkiel: Dzieje; Waszkiel: Dzieje 1944–2000 (il.); H.R. Żuchowski: Alfabecik Zarewicza, Lublin 2002; H.R. Żuchowski: Opowieść o niepowtarzalnym życiu Haliny Lubicz, Lublin 2005 (il.); H.R. Żuchowski: Teatr dla młodych widzów w Poznaniu w latach 1945–1952, Lublin 1992; Gaz. Lubus. 1991 nr 78 (il.); Kultura 1986 nr 27 (il.); Nadodrze 1986 nr 3 (H. Ańska; il.); Pam. Teatr. 1963 z. 1–4 s. 53, 85, 1964 z. 4 s. 433, 1987 z. 1–2 s. 104, 124, 131, 134, 294, 296, 1991 z. 2 s. 275; Scena 1975 nr 7; Akt urodzenia nr 421/1906 (tu nazwisko ojca: Pępkowski), parafia rzymskokatolicka w Białej (sygn. 122), Arch. Państw. Lublin; Akta: T. Lubuski w Zielonej Górze, ZASP; Zespół dokumentów L. z okresu II wojny świat. i pierwszych lat powojennych, Muzeum Lalek Łódź; Arch. pryw. H.R. Żuchowskiego Lublin; Programy, wycinki prasowe, IS PAN; Almanach 1944–59. 

Ikonografia

Fot. – IS PAN, ITWarszawa.

Źródło: Słownik biograficzny teatru polskiego 1910–2000, t. III, Instytut Sztuki PAN, Warszawa 2017.
Zachowano konwencję bibliograficzną i część skrótów używanych w źródłowej publikacji.