Andrzej Markowski
MARKOWSKI Andrzej, pseudonim Marek Andrzejewski (22 sierpnia 1924 Lublin – 30 października 1986 Warszawa),
dyrygent, kierownik muzyczny teatru.
Był synem śpiewaka i aktora Tadeusza Markowskiego (zob. t. 2), i Marii z Kędzierskich; bratem Jana Krzysztofa Markowskiego, kompozytora (m.in. piosenek powstańczych: Marsz Mokotowa, Sanitariuszka Małgorzatka); mężem Bogusławy Kahl (ślub 19 marca 1944 w Lublinie). Początkowo kształcił się w Szkole Muzycznej w Lublinie (1939–41) u Artura Malawskiego (kompozycja), potem w Warszawie (1943–44) u Marceliny Kimontt-Jacynowej (fortepian).
Podczas okupacji niemieckiej akompaniował śpiewakom i grywał w warszawskiej kawiarni „U Aktorek”. Komponował piosenki (np.: Święty Jerzy, Szumi las), także dla jawnego teatru Bohema (styczeń 1944). Brał udział w powstaniu warszawskim jako żołnierz AK pseudonim „Szeliga”, potem był jeńcem oflagu w Murnau i podchorążym 2 Korpusu Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie. W 1946–47 studiował w Trinity College of Music w Londynie (m.in. kompozycję), a w 1947–55 w Państwowej Wyższej Szkole Muzycznej w Warszawie pod kierunkiem Piotra Rytla i Tadeusza Szeligowskiego (kompozycję) oraz Tadeusza Wilczaka i Witolda Rowickiego (dyrygenturę).
W tym okresie rozpoczął współpracę z teatrami dramatycznymi i komponował popularne piosenki, najczęściej używając pseudonimu Marek Andrzejewski. W 1948–49 był korepetytorem i akompaniatorem w Teatrze Nowym w Warszawie; opracował tu muzycznie wodewil Jadzia wdowa (1948), wystawiony też w Świdnicy (1950), a później m.in. na scenie Komedii Muzycznej Teatru Nowego w Poznaniu i w Teatrze Rozmaitości w Krakowie (1959; jeszcze pod nazwiskiem Andrzejewski). Skomponował ilustrację muzyczną dla warszawskiego Teatru Miniatury do męża i żony, a dla Teatru Polskiego w Szczecinie do Wiele hałasu o nic. W sezonie 1949/50 był kierownikiem muzycznym Teatrów Dramatycznych w Szczecinie i autorem muzyki, bądź opracowań muzycznych premier Teatru Polskiego i Współczesnego: Bajki Michaiła Swietłowa, Szelmostw Skapena (tarantella i piosenki), Wodewilu warszawskiego, Wesela Figara Beaumarchais’go. W Szczecinie odbyła się też premiera Zielonego Gila (12 stycznia 1950) w adaptacji Juliana Tuwima i w formie komedii muzycznej Markowskiego; utwór ten, z jego muzyką, przez wiele lat był wystawiany na scenach krajowych, m.in. w Poznaniu (Komedia Muzyczna), Warszawie (Teatr Nowy, potem Ludowy Teatr Muzyczny), Jeleniej Górze i Świdnicy (1950), Częstochowie i Białymstoku (1951), Łodzi (Teatr Mały, 1952; Teatr Powszechny, 1959), Gnieźnie (1954), Bielsku-Białej i Cieszynie (1955), Gdańsku (Teatr Wybrzeże) i Opolu (1958), Lublinie (Teatr im. Osterwy, 1959), Wrocławiu (Operetka Dolnośląska, 1976), ponownie w Warszawie w Teatrze Nowym (1978).
Od 1 listopada 1950 sprawował kierownictwo muzyczne Ludowego Teatru Muzycznego w Warszawie; z premier w jego opracowaniu wymienić można: Wesoły pojedynek, Bajkę Swietłowa (1951) i Pannę Rositę (1953). Był też kierownikiem muzycznym, członkiem kolegium repertuarowego i muzykiem-pianistą, otwartego w Warszawie 16 lutego 1952, Teatru Satyryków. Jego piosenki wykonywano wówczas w programach tego teatru (np. Objeżdżalnia społeczna 1952, Nic nowego 1954) oraz w Teatrze Syrena (Wielki cyrk 1952, Z zegarkiem w ręku 1953), a także w teatrach Łodzi (Teatr Mały: Objeżdżalnia społeczna, 1952) i Kalisza (Wielki montaż satyryczny z repertuaru warszawskiej Syreny i Teatru Satyryków, 1952). Znalazły się też w widowisku Nareszcie otwarcie (1 maja 1954), inaugurującym warszawski Teatr na Żoliborzu (Teatr Estrada).
W 1954 został drugim dyrygentem Filharmonii Poznańskiej, w 1955–59 dyrygentem Filharmonii Śląskiej w Katowicach. Choć nadal pisał muzykę dla teatrów, zaprzestał wówczas używania pseudonimu i komponował pod własnym nazwiskiem. Był m.in. autorem muzyki do słynnego przedstawienia Wesela (1955), na otwarcie Teatru Domu Wojska Polskiego w Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie. Potem komponował dla Teatru Młodej Warszawy (Don Cezar de Bazan, 1956; Poskromienie złośnicy, 1957) oraz Teatru Polskiego (Oficer werbunkowy, 1957) i dla Teatru Zagłębia w Sosnowcu (Wiele hałasu o nic, 1956). Powodzeniem cieszyła się jego muzyka do Achillesa i panien; po premierze w 1956 w warszawskim Teatrze Kameralnym, była wykonywana do 1958 w przedstawieniach tej sztuki w teatrach innych miast (Białystok, Zielona Góra, Częstochowa, Łódź, Olsztyn). Skomponował pierwszą dla teatru muzykę konkretną (w programie: „muzyka konkretna i rock and roll”) do Sługi dwóch panów (Teatr Ludowy w Warszawie, 1957). Jedną z ostatnich jego ilustracji muzycznych otrzymał Mały książę (Teatr im. Wyspiańskiego w Katowicach, 1959).
Współpracował z wybitnymi twórcami kinematografii; komponował muzykę do filmów Andrzeja Wajdy (Pokolenie, Popioły), Jana Rybkowskiego (Godziny nadziei), Jerzego Kawalerowicza (Cień), Kazimierze Kutza (Krzyż Walecznych), Andrzeja Munka (Spacerek staromiejski), także do filmów krótkometrażowych, dokumentalnych i eksperymentalnych, m.in. Waleriana Borowczyka, Jana Lenicy i Kazimierza Urbańskiego, gdzie stosował techniki i środki awangardowe, w tym elektroniczne (polsko-niemiecki film według Stanisława Lema Milcząca gwiazda). Z późniejszych filmów, do których skomponował muzykę, wymienić można Pana Wołodyjowskiego Jerzego Hoffmana i Sceny z Powstania Tadeusza Makarczyńskiego.
W 1959–64 kierował Orkiestrą Symfoniczną Filharmonii Krakowskiej, w 1965–69 był dyrektorem Filharmonii Wrocławskiej. Powołał festiwal oratoryjno-kantatowy „Wratislavia Cantans” i sprawował jego dyrekcję artystyczną przez 11 lat (1966–76). Dał pierwsze w Polsce estradowe wykonania oper: Peleas i Melizanda (Kraków i Warszawa, 1962) i Dziecko i czary (Kraków, 1963); prezentował też w filharmoniach inne arcydzieła operowe, np. Orfeusza i Eurydykę Glucka (Warszawa, 1968). W 1971–77 był dyrygentem Filharmonii Narodowej i zastępcą jej kierownika artystycznego (do 1973). Występował wielokrotnie na międzynarodowych festiwalach muzyki współczesnej „Warszawska Jesień” (1959–75, 1977–79, 1981, 1983). Dyrygował za granicą, często w Niemczech i Belgii, a także w Jugosławii, Hiszpanii, Argentynie, Finlandii, prowadząc programy muzyki klasycznej, jak również prawykonania, m.in. tak ważnych dzieł XX wieku, jak: Votre Faust Henri Pousseura (Bruksela, 1966), Requiem György Ligetiego (Kolonia, 1967), Jutrzni część I Krzysztofa Pendereckiego (katedra Altenberger pod Kolonią, 1970) i Jutrzni część II (Münster, 1971). Zdobył renomę w dziedzinie muzyki filmowej i wykładał na Kursach Nowej Muzyki w Darmstadt. Od 1980 był stałym dyrygentem gościnnym w holenderskim Groningen. We wrześniu 1982 objął kierownictwo artystyczne Filharmonii Łódzkiej.
Był laureatem Nagrody Państwowej I i II stopnia i Nagrody Ministra Kultury i Sztuki.
Bibliografia
EM; Grove; Mościcki: Teatry 1944–45; J. Waldorff: Diabły i anioły, Kraków 1971; T. Nowy 1949–84; Teatry w Szczecinie 1945–65; Pam. Teatr. 1997 z. 1–4 s. 549–550; Ruch Muz. 1963 nr 7, 1968 nr 15, 1986 nr 24, 1988 nr 6 (Wspomnienia o M.: K. Pendereckiego, J. Krenza, T. Strugały), 22 (S. Litwiński: Saga rodu Markowskich); Życie Warsz. 1986 nr 258–261, 264, 265; Almanach 1944–59; www.filmpolski.pl
Ikonografia
Fot. – Bibl. Nar.
Źródło: Słownik biograficzny teatru polskiego 1910–2000, t. III, Instytut Sztuki PAN, Warszawa 2017.
Zachowano konwencję bibliograficzną i część skrótów używanych w źródłowej publikacji.
