Hanna Małkowska
MAŁKOWSKA Hanna, Anna, z Kozłowskich (18 lipca 1903 Warszawa – 14 lutego 1986 Łódź),
aktorka, reżyserka, kierowniczka artystyczna teatru.
Była córką pisarza Stanisława Kozłowskiego, i Zofii z Bogusławskich; drugą żoną scenografa (z wykształcenia architekta) Witolda Małkowskiego (zob. t. 1; ślub w 1925). Wychowywała się w Warszawie, w atmosferze kultu dla teatru i literatury. Jej prapradziadkiem był ojciec sceny polskiej Wojciech Bogusławski, dziadkiem krytyk teatralny, muzyczny i literacki Władysław Bogusławski (obaj zob. t. 1). Maturę zdała w Gimnazjum Jadwigi Kowalczykówny. W październiku 1921 znalazła się w gronie pierwszych słuchaczy Koła Adeptów Reduty, które w 1922 przekształciło się w Instytut Reduty pod kierownictwem Juliusza Osterwy.
W 1922 była już aspirantką i do 1923 grała małe role, np. Pokojówkę (Alchemik miłości; także latem 1922 w Ciechocinku i Włocławku), Rozę (Balwierz zakochany), Anetkę (Papierowy kochanek), Zosię (Ewa) i Upiora (Ulica dziwna). W sezonie 1923/24 Osterwa zaangażował ją do Teatru Rozmaitości w Warszawie; występowała w epizodach, np. w Zemście (w dopisanej przez Osterwę niemej roli) i w Dziadach. W roku szkolnym 1924/25 wykładała historię dramatu w Oddziale Dramatycznym przy Państwowym Konserwatorium Muzycznym w Warszawie, gdzie była też asystentką Wilama Horzycy.
W sezonie 1925/26 występowała w Zjednoczonych Teatrach Pomorskich Bydgoszcz-Toruń-Grudziądz, a w 1926/27 w Teatrze Miejskim w Toruniu. Grała: Goplanę (Balladyna), Walentynę (Turoń), Florę (Kiliński), Zuzię (Odludki i poeta), Arcyksiężnę (Orlę), Ethel (Dzień bez kłamstwa). W sezonie 1927/28 przez pierwsze trzy miesiące występowała w Teatrze Rozmaitości w Częstochowie, potem wyjechała do Warszawy, gdzie w grudniu 1927 brała udział w widowisku lalkowym dla dzieci, zorganizowanym przez Witolda Małkowskiego w Konserwatorium Muzycznym.
Na początku 1929 znalazła się z mężem w Wilnie (Małkowski otrzymał tu propozycję pracy), została spikerką rozgłośni wileńskiej Polskiego Radia, występowała też w słuchowiskach. W sezonie 1929/30 grała w Teatrach Miejskich: Różę (Maman do wzięcia), Szajndlę (Mirla Efros; obok Wandy Siemaszkowej), a w wileńskiej Reducie Wandę Norwid (Polka w Ameryce, 1929). W sezonie 1930/31 powróciła do Torunia i w Teatrze Miejskim występowała do wybuchu II wojny światowej, z wyjątkiem kilku miesięcy, od listopada 1933 do września 1934, kiedy brała udział w przedstawieniach Instytutu Reduty w Warszawie, obejmując po Zofii Małynicz rolę Anny w Sprawie Moniki.
W teatrze toruńskim należała do czołowych aktorek i reżyserek; grała wiele ról (coraz częściej charakterystycznych) w repertuarze dramatycznym, w wodewilach, komediach muzycznych, nawet w operetkach (np. Jadwigę w Polskiej krwi, 1931). Niektóre z nich: Laura (Ojciec), Violetta (Kordian) – 1930; Lipowska (Szczęście Frania), Pani Kapulet (Romeo i Julia), Emma (Ulica) – 1931; Daumowa (Panna Maliczewska), Pani Dobrójska (Śluby panieńskie), Marta (Głupi Jakub), Ludwika (Porwanie Sabinek) – 1932; Pani Knox (Pierwsza sztuka Fanny), Dyndalska (Damy i huzary) – 1933; Juliasiewiczowa (Moralność pani Dulskiej), Kasztelanowa (Mazepa) – 1935; Mirska (Klub kawalerów), Księżniczka (Uciekła mi przepióreczka), Rachel (Wesele) – 1936; Podstolina (Zemsta, 1937); Pani Higgins (Pigmalion), Eleonora (Cyd) – 1938; Belina (Chory z urojenia, 1939).
W 1933 w Warszawie zdała egzamin reżyserski Związku Artystów Scen Polskich; jej warsztatem było Wyzwolenie, a debiutem Dzika pszczoła (Teatr Miejski w Toruniu, premiera 22 października 1932; zagrała Olgę). Z wystawionych przez nią sztuk (około 40.) na scenie toruńskiej, popularnością cieszyły się niektóre komedie: Mademoiselle (1932), Madame Sans-Gêne (1935); Stare wino, Trafika pani generałowej – 1936; Szklanka wody (1937), Spadkobierca (1938), I po co zaraz ta tragedia (1939); farsy, np. Zgorszenie publiczne (1937), niekiedy dramaty, np. Lato w Nohant (1937), Maria Stuart Słowackiego (1938). Z zespołem Teatru Ziemi Pomorskiej występowała w objazdach, w wielu miastach Pomorza, Wybrzeża (Gdańsk, Gdynia i Sopot; 1934, 1935, 1937), w Płocku (1934) i Ciechocinku (1937, 1938). W 20-leciu międzywojennym działała w Związku Teatrów Ludowych, ukończyła kurs dla instruktorów pod kierunkiem Jędrzeja Cierniaka.
Po wybuchu II wojny światowej przyjechała do Warszawy; podczas okupacji niemieckiej organizowała tajne koncerty literackie, od 1942 prowadziła z mężem i Stanisławem Dąbrowskim tajne kury dramatyczne we własnym mieszkaniu w Warszawie oraz w Radości (słuchaczem był m.in. Janusz Warmiński). W sierpniu 1943 wyjechała na wieś pod Sandomierz. W lecie 1944 przedostała się do Lublina, gdzie od Resortu Kultury Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego otrzymała polecenie reaktywowania działalności amatorskiego Teatru Fredreum w Przemyślu. Reżyserowała dla niego Maturę (2 grudnia 1944), Grube ryby (4 lutego 1945) i Moralność pani Dulskiej (kwiecień 1945). Wspólnie z Małkowskim zorganizowała i prowadziła przy tym teatrze Studium Dramatyczne, które działało od 28 października 1944 do sierpnia 1945. Po powrocie do Warszawy, zajęła się pracą pedagogiczną w utworzonym przez Witolda Małkowskiego Liceum Techniki Teatralnej.
W sezonach 1945/46 i 1946/47 była reżyserką w Teatrze Studio Milicji Obywatelskiej (np. Autobus o szóstej). W 1947 reżyserowała w Teatrze im. Jaracza w Olsztynie, w 1948: w Teatrze Miejskim im. Żeromskiego w Kielcach, w Teatrze Ziemi Pomorskiej w Toruniu Pastorałkę, Dewaluację Klary i Seans (na zaproszenie Wilama Horzycy), w Teatrze Ziemi Lubuskiej w Gorzowie Wielkopolskim (filii Teatru Polskiego w Poznaniu) Męża i żonę, w 1949: Szczęście Frania, a na scenie Teatru Polskiego Przyjaciół Andrzeja Uspieńskiego. W sezonie 1948/49 wykładała w prywatnym Studiu Dramatycznym w Poznaniu, prowadzonym przez Nunę Młodziejowską. W sezonach 1949/50–1952/53 należała do zespołu Teatru im. Żeromskiego w Kielcach i Radomiu; do 15 lutego 1952 pełniła funkcję kierowniczki artystycznej sceny radomskiej. Na obu scenach reżyserowała: Szczygli zaułek (1949), Wiosnę w Norwegii (1950), Grzech (rola Zofii Parmen; 1951), Mieszczki modne (1952), Zwykłą sprawę (1953).
Potem, już na stałe, zamieszkała w Łodzi. Zajmowała się pracą pedagogiczną i współpracowała z teatrami, np. w 1953 w łódzkim Teatrze Nowym reżyserowała Dziewczynę z dzbanem, w Kielcach Zwykłą sprawę, a w Rzeszowie Jak hartowała się stal. W 1954, znów w Łodzi, grała Ewelinę Kraus (Sprawiedliwi ludzie) w Teatrze im. Jaracza, a od 1 maja tego roku do końca 1957 zaangażowana była w Teatrze Powszechnym. Reżyserowała tu m.in.: Poskromienie złośnicy (1954), Współwinnych (1955), grała m.in.: Kasztelanową (Mazepa, 1955), nazwaną
istną perełką aktorską przedstawienia
(Jerzy Panasewicz),
Eurydykę (Antygona Anouilha, 1957).
W sezonach 1958/59–1968/69 należała do zespołu Teatru im. Jaracza, grała też na jego scenie później. Jej dorobek artystyczny z tego okresu był bogaty w role takie, jak: Radczyni (Wesele), Hrabianka Regina (Majątek albo imię) 1958; Pobożnicka (Świętoszek zmyślony, 1959), Pani Pace (Sześć postaci scenicznych w poszukiwaniu autora, 1962), Pani Desmermortes (Zaproszenie do zamku, 1964), Staruszka (Kaukaskie kredowe koło, 1966), Berta (Niemcy, 1968), Miełanija (Jegor Bułyczow i inni, 1970), Księżna Podhorecka (Trędowata, 1972), Gilzowa (Wesele Canettiego, 1979). Reżyserowała niewiele, np.: Mirandolinę (1960), Wierną rzekę (1963), Zemstę (1969). W latach 60. i 70. wystąpiła w kilku niewielkich rolach w spektaklach Teatru TV (np. jako Księżna w Wiernej rzece), w 1958–82 w kilkunastu filmach (np. Kalosze szczęścia, Głos z tamtego świata).
Słusznego wzrostu, oczy zielonkawe (jasne), nos Bogusławskich, dobrze uczesana, pogodna
– przedstawiał ją Zbigniew Raszewski, i dodawał:
Rzecz nie taka częsta u aktorek: dobrze zna łacinę.
W jej rolach powojennych przeważały postaci kobiet wyniosłych. Jako reżyserka, najchętniej zajmowała się repertuarem klasycznym, a doświadczenia redutowe sprawiły, że z pietyzmem odnosiła się do tekstu, co w opinii krytyków, nie zawsze przynosiło dobre rezultaty. Tworzyła spektakle płynne, o jednolitym stylu. Przez całe życie oddana teatrowi, nie odniosła większych sukcesów jako aktorka i reżyserka, natomiast prawdziwą jej pasją stała się pracą pedagogiczna, a młodzież ceniła ją i lubiła. Była rektorem Państwowej Wyższej Szkoły Aktorskiej w Łodzi (1952–54), pedagogiem i wieloletnim (do 30 września 1968) dziekanem Wydziału Aktorskiego Państwowej Wyższej Szkoły Teatralnej i Filmowej, w 1969–83 wykładała też w Państwowej Wyższej Szkole Filmowej, Telewizyjnej i Teatralnej. Od 1963 była Członkiem Zasłużonym SPATiF-ZASP.
W 1973 otrzymała nagrodę Ministra Kultury i Sztuki I stopnia. Działała z zaangażowaniem na rzecz stowarzyszeń teatralnych. Z pietyzmem kultywowała rodzinne tradycje teatralne, krzewiła pamięć Reduty, która ukształtowała jej artystyczną osobowość. Opublikowała dwie książki: Wspomnienia z Reduty (Warszawa 1960) i Teatr mojego życia (Łódź 1976); była autorką wspomnień do książki zbiorowej O zespole Reduty 1919–1939 (Warszawa 1970); w „Pamiętniku Teatralnym” ukazało się jej wspomnienie pod tytułem Leon Schiller w Reducie (1955 z. 3–4) oraz artykuł pod tytułem Wojciecha Bogusławskiego „Dramaturgia, czyli Nauka Sztuki Scenicznej”. Zawartość i losy autografu (1966 z. 1–4). Wraz z Zofią Modrzewską napisała sztukę Studentka według powieści Vicki Baum (premiera Teatr Polski w Poznaniu, 1935).
Bibliografia
Almanach 1985/86; Bibliografia dramatu; Byrski: Teatr-radio s. 97, 105, 113; Ciesielski: Teatr pol. w Gdańsku; X-lecie T. Powszechnego w Łodzi 1946–56 (J. Panasewicz, cyt. s. 66; il.); Felczyński: Fredreum s. 237–248; Kaszyński: Teatr łódz.; Konarska-Pabiniak: Repertuar; Kreczmar: Notatnik; Kuchtówna: Wielkie dni; Kwaskowski; Limanowski: Duchowość; Małkowska: Teatr (il.); Małkowska: Wspomnienia (il.); Marczak-Oborski: Teatr czasu wojny; Marczak-Oborski: Teatr 1918–65; Misiorny: Teatry Ziem Zachodnich (tu błędnik w indeksie odsyłacz pod Tatarkiewicz-Małkowska H.); Mrozek; O zespole Reduty (H. Małkowska: „Wspomnienie o pierwszym Instytucie Reduty” i „Wspomnienie o Henryku Modrzewskim”); Osiński: Pamięć Reduty; 50 lat szkoły film. (il.); Raszewski: Raptularz; 75 lat T. Pol. w Poznaniu; Szczublewski: Reduta; T. Nowy w Łodzi; T. przy ul. Cegielnianej; Teatr w Kielcach 1944–95; W kręgu Baja; Wilski: Szkolnictwo; Pam. Teatr. 1973 z. 3–4 s. 418–421, 466, 1983 z 1 s. 8–10, 1989 z. 2–4 s. 376, 383–384, 1991 z. 2 s. 229, 242, 1997 z. 1–4 s. 98, 102, 177; Polska Artyst. 1923/4; Scena Pol. 1922 z. 8–10, 11–12, 1923 z. 1–3, 7–12; Teatr 1986 nr 5; Życie Warsz. 1986 nr 47; Akta (fot.), ZASP; Programy, wycinki prasowe, IS PAN; Zbiory M., MTWarszawa; Almanach 1944–59; www.filmpolski.pl
Ikonografia
W. Dunin-Marcinkiewicz: M. w roli (Broadway), akw., oł. na papierze, 1930 – MTWarszawa; Jotes (J. Szwajcer): Portret, karyk., rys., tusz, repr. Teatr 1953 nr 13; Fot. – Bibl. Nar., IS PAN, ITWarszawa, NAC.
Źródło: Słownik biograficzny teatru polskiego 1910–2000, t. III, Instytut Sztuki PAN, Warszawa 2017.
Zachowano konwencję bibliograficzną i część skrótów używanych w źródłowej publikacji.
Biogram w Almanachu Sceny Polskiej
Hanna Małkowska, z domu Kozłowska (18 VIII 1903 Warszawa - 14 II 1986 Łódź), aktorka, reżyser, kier.art.teatru, pedagog. Pochodziła z rodziny od pokoleń związanej z teatrem (praprawnuczka Wojciecha Bogusławskiego). Była wychowanką Koła Adeptów Reduty (1921), następnie Instytutu Reduty (1922), brała udział w spektaklach tego t. (także w sez. 1922/23), m.in. jako Pokojówka ("Alchemik miłości" Rogowicza), Roza ("Balwierz zakochany" Kaweckiego), Anetka ("Papierowy kochanek" Szaniawskiego), Upiór ("Ulica dziwna" Czyżowskiego), ukończyła też kurs dla instruktorów Związku T.Ludowych pod kier. Jędrzeja Cierniaka i do 1939 była działaczką tego związku, w sez. 1923/24 była zaangażowana w T.Rozmaitości w Warszawie, w 1.1925-27 w zjednoczonych T.Pomorskich Bydgoszcz-Toruń-Grudziądz, potem w T.Miejskim w Toruniu, w sez. 1927/28 w T.Rozmaitości w Częstochowie, na początku 1928 wyjechała do Wilna, gdzie występowała w audycjach radiowych, była też spikerką wil. rozgłośni, grała w wil.Reducie (sez. 1928/29), a następnie w T. na Pohulance (sez.1929/30. W 1.1930-33 znów należała do t.toruńskiego, przy czym w sez. 1932/33 także reżyserowała na tej scenie (egzamin reżyserski ZASPu zdała w Warszawie w 1933), w sez. 1933/34 występowała w T.Reduta w Warszawie, w 1.1934-39 nadal grała i reżyserowała w T.Ziemi Pomorskiej w Toruniu. Niektóre role: Goplana ("Balladyna" Słowackiego), Zuzia ("Odludki i poeta" Fredry), Arcyksiężna ("Orlę" Rostanda), Imaginacja i Violetta ("Kordian" Słowackiego), Ethel ("Dzień bez kłamstwa" Montgomery), Róża ("Maman do wzięcia" Grzymały-Siedleckiego), Laura ("Ojciec" Strindberga), Lipowska ("Szczęście Frania" Perzyńskiego), Rachela ("Wesele" Wyspiańskiego), Podstolina ("Zemsta" Fredry), Eleonora ("Cyd" Corneille'a-Wyspiańskiego). Reżyserowała m.in. "Dziką pszczołę" Morstina, "Mademoiselle" Devala, "Cień" Niccodemiego, "Betleem polskie" Rydla, "Madame Sans-Gene" Sardou, "Szklankę wody" Scribe'a, "Lato w Nohant" Iwaszkiewicza, "Marię Stuart" Słowackiego. W czasie okupacji niem. prowadziła wraz ze Stanisławem Dąbrowskim i mężem, Witoldem Małkowskim tajne nauczanie aktorów w Warszawie. W sez. 1944/45 na polecenie Resortu Kultury PKWN reaktywowała działalność T.Fredreum w Przemyślu, reżyserowała ("Matura" Fodora, "Grube ryby" Bałuckiego, "Moralność pani Dulskiej" Zapolskiej), a także zorganizowała i prowadziła wraz z mężem roczne Studium Dramatyczne przy tym t. (popis końcowy odbył się 18 VIII 45). W lecie 1945 przeniosła się do Warszawy i zaczęła uczyć w otwartym przez męża Liceum Techniki Teatralnej, ponadto w 1.1945-48 jako reżyser współpracowała z T.Studio MO w Warszawie, z T.im.Jaracza w Olsztynie, T.Ziemi Pomorskiej w Toruniu, T.im. Żeromskiego w Kielcach, w sez. 1948-49 reżyserowała w T.Polskim w Poznaniu i jego filii w Gorzowie Wielkopolskim. W 1.1949-52 grała i reżyserowała w T.im.Żeromskiego w Kielcach i Radomiu, przy czym do 1951 sprawowała też kier.art. sceny radomskiej. Następnie działała w Łodzi: w sez. 1952/53 reżyserowała w T.Nowym, w 1.1953-55 i w sez.1956/57 grała i reżyserowała w T.Powszechnym i Młodego Widza, 1957-69 w T.im.Jaracza. w okresie powojennym grała m.in. Panią Desmermortes ("Zaproszenie do zamku" Anouilha), Małgorzatę ("Ania z Zielonego Wzgórza" Montgomery), Babcię ("W czepku urodzona" Skowrońskiego). 27 VI 80 pożegnała scenę gościnnym występem w roli pani Gilzowej ("Wesele" Canettiego). Reżyserowała np. "Szkołę żon" Moliere'a, "Pastorałkę" L.Schillera, "Krakowiaków i Górali" Bogusławskiwego, "Poskromienie złośnicy" Shakespeare'a, "Mirandolinę" Goldoniego. Była rektorem łódz.PWSA, pedagogiem i dziekanem wydz.aktorskiego PWSTiF (do 30 IX 68), pedagogiem PWSFTViT (do 1983), członkiem zasłużonym SPATiF-ZASP (od 1963). Opublikowała m.in. "Wspomnienia z Reduty" (1960) i "Teatr mojego życia" (1976).
Źródło: Almanach Sceny Polskiej 1985/1986 tom XXVII, Instytut Sztuki PAN, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1993
