Osoby

KWASKOWSKI Stanisław, pseudonim Stanisław Słodkowski (15 kwietnia 1897 Warszawa – 21 listopada 1986 Warszawa),

aktor, reżyser, dyrektor i kierownik artystyczny teatru. 

Był synem farmaceuty Józefa Kwaskowskiego i Marii z Krassowskich; stryjem aktora Włodzimierza Kwaskowskiego; mężem aktorki Heleny Święcickiej (zob. t. 1; ślub 4 września 1926). Lata młodzieńcze spędził w Kijowie, gdzie ojciec prowadził aptekę. Ukończył tu sześcioklasowe gimnazjum. Był uczniem, kiedy Jarosław Iwaszkiewicz wprowadził go do kijowskiego Teatru Studya Stanisławy Wysockiej i działającej przy nim szkoły. Zadebiutował 15 września 1917 (pod pseudonimem Słodkowski) rolą Grabca w Balladynie i pozostał w tym teatrze do jego likwidacji w styczniu 1918. 

W maju i czerwcu tego roku grał w Nowym Teatrze Polskim w Kijowie, tak zwanej „komunie Osterwy”, potem znowu wrócił do Stanisławy Wysockiej, do Teatru Polskiego. W styczniu 1919 grał w Teatrze im. Staszica w Warszawie Ojca (Gubernator i Trocki), brał też udział w próbach studyjnych Mieczysława Limanowskiego nad wybranymi scenami II części Dziadów. Od lutego do kwietnia tego roku należał do działającego w Wielkopolsce zespołu objazdowego pod nazwą Warszawski Teatr Dramatyczny w Wielkim Księstwie Poznańskim pod dyrekcją Marii Ursynowej i Jana Ursyna Zamarajewa, z którym występował, m.in. w Gnieźnie, Inowrocławiu, Środzie, Kruszwicy, Kościanie. Po powrocie do Warszawy, według własnej relacji, współpracował z Teatrem Dramatycznym J. Popławskiego, W połowie 1919 został powołany do wojska, służbę skończył w sierpniu 1921. Na sezon 1921/22 zaangażował się do Teatru Narodowego w Toruniu, w którym pozostał do końca 1924/25. Z Torunia wrócił do Warszawy i rozpoczął roczną współpracę z Jędrzejem Cierniakiem i Związkiem Teatrów Ludowych, gdzie został kierownikiem instruktorów teatrów ludowych; organizował zespoły ochotnicze wśród robotników i młodzieży wiejskiej. 

W sezonie 1926/27 występował w Teatrze Reduta w Grodnie i Wilnie, a wiosną 1927 wysłany przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych i Związek Teatrów Ludowych do Francji, kierował zespołem artystów, grających przedstawienia (np. Szopkę krakowską) w ośrodkach robotniczych polskiej emigracji. Wygłaszał też odczyty i organizował kursy aktorskie dla członków amatorskich zespołów teatralnych. Od 24 września 1927 do 28 maja 1928 występował w zespole Tadeusza Skarżyńskiego w Teatrze Miejskim w Płocku, a od 5 lipca do 30 września tego roku z tymże w Warszawie (w słynnym Weselu na Kurpiach), w sali późniejszego Teatru Ateneum i na scenie Teatru Polskiego. W sezonie 1928/29 był aktorem Teatru im. Słowackiego w Krakowie, w 1929/30–1931/32 Teatru Polskiego w Poznaniu i, jak podawał, wykładowcą w Szkole Dramatycznej pod kierownictwem Nuny Młodziejowskiej. W sezonie 1932/33 występował w Teatrze Miejskim w Bydgoszczy, w 1933/34 w poznańskim Teatrze Nowym i objazdowym Teatrze Narodowym Zbigniewa Szczerbowskiego. Na sezon 1934/35 został zaangażowany do Teatru Ziemi Pomorskiej w Toruniu, z którym grał też w Sopocie i Gdańsku (wrzesień–listopad, styczeń, marzec i lipiec) oraz w Płocku (listopad i grudzień), w 1935/36 był aktorem i reżyserem Teatru Kameralnego w Częstochowie, latem 1936 z zespołem Romana Niewiarowicza i Maksymiliana Szackiego występował w Krynicy. 

W 1936–39 studiował na Wydziale Sztuki Reżyserskiej Państwowego Instytutu Sztuki Teatralnej w Warszawie; jego warsztatem reżyserskim było przedstawienie Kobiety o małym sercu (4 czerwca 1939 na scenie Teatru Narodowego). Brał udział w przedstawieniach Warsztatu Teatralnego Państwowego Instytutu Sztuki Teatralnej, np. jako Morton w Marii Stuart Słowackiego. Występował też w Teatrze Kameralnym (sezony 1936/37, 1937/38, 1938/39), Teatrze Malickiej (1936/37 i 1937/38) i Teatrze Letnim (1937/38, 1938/39, miał tu pozostać w 1939/40). W sezonie 1937/38 zagrał gościnnie w Cieniu Dario Niccodemiego w Teatrze Wołyńskim w Łucku i Lublinie. 

Powołany do wojska w sierpniu 1939, brał udział w kampanii wrześniowej, a po kapitulacji dostał się do obozu niemieckiego dla jeńców w Piasecznie, skąd zbiegł do Warszawy. Podczas okupacji pracował jako kelner i kasjer w kawiarni, prowadził konspiracyjną działalność w Związku Syndykalistów Polskich. W czasie powstania warszawskiego walczył na Starym Mieście w szeregach Armii Krajowej (strzelec, pseudonim „Stachowiak” w Grupie „Północ”, zgrupowanie „Róg”, 104 Kompania Związku Syndykalistów Polskich); po upadku powstania, wyszedł z Warszawy i z ludnością cywilną, przebywał na wsi pod Piotrkowem Trybunalskim. 

W marcu 1945 zaangażował się do Teatru Miejskiego w Katowicach, prowadził też wykłady z historii teatru w uruchomionej przy nim Szkole Dramatycznej. Od 1 października 1945 do końca sezonu 1948/49 był dyrektorem i kierownikiem artystycznym Teatru Polskiego w Bielsku i Cieszynie, skąd przeniósł się do Gdańska i te same funkcje pełnił w sezonie 1949/50 w Teatrze Wybrzeże, a w 1950/51 był tu tylko kierownikiem artystycznym oraz grał i reżyserował. Po powrocie do Warszawy, od 1 października 1951 do 31 grudnia 1954 i w sezonach 1955/56, 1956/57 występował w Teatrze Współczesnym, a od 1955, w okresie połączenia go z Teatrem Narodowym – na obu scenach; w 1957/58 i 1958/59 grał w Teatrze Narodowym. W sezonach 1959/60 i 1960/61 był dyrektorem i kierownikiem artystycznym Teatru Ludowego; od 1961/62 do końca 1969 należał i do zespołu Teatru Ateneum; 26 marca 1968 obchodził tu jubileusz 50-lecia pracy scenicznej, a 1 stycznia 1970 przeszedł na emeryturę, ale występował tu jeszcze gościnnie w sezonie 1970/71. 

Miał imponujący dorobek aktorski, dużo też reżyserował. Wśród jego ról w Toruniu były m.in.: Grabiec (Balladyna), Chochoł (Wesele) – 1921; Chudogęba (Wieczór Trzech Króli), Charley (Powódź), Filip (Dożywocie) – 1922; Józef Maszejko (W małym dworku; według Z. Guzowskiej „doskonały, zarówno w mimice, jak charakteryzacji”), Franio (Szczęście Frania), Carteret (Miłość czuwa), Pelikan (Dziady) – 1923; Spój (Sen nocy letniej), Walldorff (Wariat i pielęgniarka), Julek (Gra serc), Piotr (Wiera Mircewa), Proskuroff (Sybir) – 1924; Ślaz (Lilla Weneda), Charmenil (Papa), Wincenty (Antychryst), Szerkowski (Kaśka Kariatyda) – 1925; Szambelan (Pan Jowialski), Senator (Dziady) – 1934; Organista (Zaczarowane koło, 1935); w Grodnie i Wilnie: Wydawca, Rzeźbiarz (Żeglarz, 1926); w Płocku: Hanke (Hanusia), Jukli (Sędziowie), Stary Wiarus (Warszawianka), Baron (Nowi panowie) – 1927; w Krakowie: Felicjan Dulski (Moralność pani Dulskiej), Odys (Achilleis) – 1928; w Poznaniu, w Teatrze Polskim: Salarino (Kupiec wenecki), Szpiekin (Rewizor), Maciej (Diabeł i karczmarka), Ksiądz Lanthier (Proboszcz wśród bogaczy) – 1930; Antoni (Wielki człowiek do małych interesów), Daniel Buchanan (Ulica), Wiktor Kiernicki (Młody las) – 1931; Burmistrz Obermüller (Kapitan z Koepenick), Kanonik (U mety) – 1932; w Teatrze Nowym: Kobuz (Zalotnicy niebiescy, 1934); w Bydgoszczy: Dziennikarz (Wesele, 1932), Ojciec Domingo (Don Karlos, 1933); w Częstochowie reżyserował: Bez posagu ożenić się nie mogę (1935); Muzykę na ulicy, Maturę, Jima i Jill – 1936. W Warszawie, w Teatrze Kameralnym grał: Klemensa (Wróble gniazdo, 1936), Filipa Clapsona (Dom wariatów), Ojca (Głębia na Zimnej; według Boya „bez zarzutu”), Służącego-filozofa (By rozum był przy młodości, 1939); w Teatrze Letnim, np.: Profesora von Dieringena (Zgorszenie publiczne, 1939). 

W okresie powojennym zagrał w Katowicach, np.: Rejenta (Zemsta, 1945; „staranne opracowanie każdego słowa, osobista kultura i stylowe potraktowanie postaci zjednały mu powszechne uznanie i aplauz krytyki”, pisał Andrzej Linert), reżyserował Lompę (prapremiera 26 czerwca 1945). W Bielsku często reżyserował przedstawienia, w których także grał, np.: Dominika Cibulę (Matura, 1945); Filipa Clapsona (Dom wariatów), Grabca (Balladyna) – 1946; Grumia (Poskromienie złośnicy, 1947; nagroda na Festiwalu Szekspirowskim za rolę oraz wyróżnienie „za pomysłowe rozwiązanie inscenizacyjne widowiska”).

Kwaskowski, dokonując skrótów w tekście, starał się utrzymać widowisko bez groteskowych lub farsowych przerysowań. Stworzył komedię opartą na średniowiecznych realiach,

w których na plan pierwszy wydobył elementy dowcipu

i realizmu sytuacyjnego 

(Tadeusz Peiper). 

We własnej reżyserii grał też Wistowskiego (Grube ryby, 1947), Horodniczego (Rewizor z Petersburga, 1948, w swoim przekładzie; „reżyser uniknął przerysowań, nie zagubił niczego z owej beznadziejnie i rozpaczliwie szyderczej atmosfery gogolowskiej, która snuje się między wierszami, dał przedstawienie spokojne, wyważone, czyste w tonacji”, „prawdziwy, dobry teatr”, pisał Henryk Vogler). Za najciekawsze przedstawienia ostatniego sezonu w Bielsku, uznano Zemstę (grał Rejenta) i Wieczór Trzech Króli,

kameralny i przyciszony, a jednocześnie realistyczny i daleki od umowności, był próbą odnalezienia się w rodzących się uwarunkowaniach socrealistycznych. 

Spośród 40. prac reżyserskich Kwaskowskiego na tej scenie warto też wymienić: Pannę Maliczewską (1946); Damy i huzary, Poskromienie złośnicy, Pasażera bez bagażu – 1947; Pigmaliona, Przyjaciół Fredry, Mieszczanina szlachcicem – 1948. W Gdańsku

okres dyrekcji Kwaskowskiego – wspominała E. Synak – przypadł na czasy niezbyt sprzyjające rozwojowi teatru, mimo to jednak można odnotować pewne osiągnięcia.

Z uznaniem spotkała się jego inscenizacja Ożenku, wyróżniona na Festiwalu Sztuk Radzieckich i Rosyjskich (1949); Odwety, Faryzeusze i grzesznik (w roli Malarza był „bardzo prosty, ludzki, posiadał duże wyczucie wszystkich niuansów inteligentnego i ciętego dowcipu”, pisała Malwina Szczepkowska), reżyserował też: Barberynę – 1950; Zwykłego człowieka (grał główną rolę Ładygina), Zwykłą sprawę, Za tych, co na morzu – 1951. W Warszawie, w Teatrze Współczesnym zagrał takie role, jak: Crofts (Profesja pani Warren, 1951), Carmichael (Trzydzieści srebrników, 1952), Antoni Kłeczek (Domek z kart, 1953), Dębicki (Pensja pani Latter, 1954), a w Teatrze Narodowym: Reżyser (Wyzwolenie), Robert (Henryk VI na łowach) – 1958; Chryzald (Szkoła żon, 1959). W Teatrze Ludowym reżyserował m.in.: Przyjaciół Fredry (1959) i Balladynę (1961). Jego role w Teatrze Ateneum, to: Oberżysta (Andorra), Gubernator (Requiem dla zakonnicy) – 1962; Wajner (Zmierzch, 1967), Stary Rektor (Biografia, 1968). 

Gościnnie reżyserował, np. w Teatrze Polskim w Poznaniu: Zemstę (1949), w Toruniu: Tanię (1955), Brata marnotrawnego (1957), w Katowicach: Grę i rzeczywistość (1959), w Teatrze Muzycznym w Gdyni: Ja tu rządzę (1964), My Fair Lady (1965), Siedem dziewcząt pod bronią (1969), Fontannę z Neptunem (1976). 

W 1951–64 zagrał w kilkunastu filmach (m.in. Sprawa pilota Maresza, Król Maciuś I, Rozstania) i kilku spektaklach Teatru TV (np. Rasennik w Apollu z Bellac, Doktor Chmielnicki w Doktorze Judymie), w 1952–79 stale współpracował z Teatrem Polskiego Radia. 

Był cenionym aktorem charakterystycznym, szczególnie w rolach komediowych, miał

dobry warsztat realistyczny, zarówno jako aktor, jak i reżyser,

z tym że w starannej i umiejętnej reżyserii nigdy nie wysunął się ponad poprawność, jako aktor natomiast zadziwiał różnorodnością przemian, zachowując w każdej postaci ciepło

i prawdę życia 

(Szczepkowska).

Jego talent organizatorski, indywidualność i rzetelność dawały znakomite rezultaty w placówkach, którymi kierował, np. w Bielsku i Cieszynie

młody Teatr Polski, będący na dorobku artystycznym, wdarł się szturmem do czołówki krajowych scen,

pisał Zbigniew Kornecki. Pozyskał interesujących aktorów, np. Wandę Stanisławską-Lothe, a gościnnie reżyserowali Karol Adwentowicz (też wystąpił) i Edmund Wierciński. Również Szczepkowska podkreślała, że

był człowiekiem dużej pracowitości; poza ogromem zajęć, jakich dostarczało mu kierowanie wielką fabryką teatralną, reżyserował sam w pierwszym sezonie pięć przedstawień, grając w dwóch

z nich, i to w jednym rolę główną. 

Miał dar dokumentowania i opisywania swojej drogi w teatrze. Napisał o sobie, że będąc zawodowym aktorem był

jednocześnie z zamiłowania zbieraczem i kolekcjonerem materiałów dotyczących historii teatru. 

Przechowywał programy teatralne, afisze, zdjęcia, dokumenty, notatki. Z nich powstały ogłoszone drukiem w 1967 w „Roczniku Toruńskim” dzieje dyrekcji Karola Bendy, a w 1971 Władysława Brackiego w Toruniu, zaś w 1975 cenna książka Teatr w Toruniu 1920–1939 (Gdańsk-Bydgoszcz 1975) – historia tego teatru, dzieje jego zależności od rady miasta, kariery dyrektorów, aktorów, repertuar toruńskiej sceny w 20-leciu międzywojennym. Przystąpił też do pisania kolejnej książki Gawędy teatralne prowincjonalnego aktora, które miały być opowieścią o całym jego życiu. Pierwsza część objęła lata 1897–1945 (jej maszynopis znajduje się w zbiorach IS PAN), pracę nad drugą częścią (lata po II wojnie światowej) uniemożliwiła Kwaskowskiego poważna choroba oczu. Fragmenty części I pod tytułem Z pamiętnika aktora publikował „Teatr” w 1966 oraz „Pamiętnik Teatralny” w 1986 i 1991. Są dokumentem i barwną opowieścią wnikliwego obserwatora teatru i życia wokół niego. W 1995 Andrzej Linert zamieścił w „Bielsko-Bialskich Studiach Muzealnych” Stanisława Kwaskowskiego materiały do dziejów Teatru Polskiego Cieszyn-Bielsko.

Bibliografia

Almanach 1986/87; Boy: Pisma t 28 (il.); Ciesielski: Teatr pol. w Gdańsku; Degler: Witkacy (tu opinia Z. Guzowskiej); 200 lat t. na Targu Węglowym (il.); Gdańsk teatralny; Horbatowski: Pol. życie teatr. w Kijowie 1905–18; Iwaszkiewicz: Wysocka; Konarska-Pabiniak: Repertuar; Kruk: T. w Lublinie 1918–39; Kwaskowski (il.); Linert: T. Śląski (cyt.); Linert: T. w Bielsku-Białej 1945–2000 (il.); Marczak-Oborski: Teatr 1918–39; Marczak-Oborski Teatr 1918–65; Mościcki: Teatry 1939; Parandowski; Peiper, Poskuta-Włodek; E. Synak: Dziesięć Festiwali Teatrów Polski Północnej, Toruń 1968 s. 59; Szczepkowska: 20 lat t. na Wybrzeżu (il.); Śmigielski: Reduta s. 127, 128. 139; Śmigielski: T. Wołyński (il.); T. Bielsko-Biała 1945–70 (Z. Kornecki; il.); Teatr Współczesny w Warszawie; Wilski: Szkolnictwo; Wilski: Wielka tragiczka; Życie teatr. w Częstochowie; Dz. Bałt 1949 nr 282; Gaz. Rob. 1946 nr 264; Kal. Beskidzki 1969; Kur. Warsz. 1936 nr 302, 1937 nr 105, 272, 1938 nr 150, 1939 nr 1, 131, 135, 150, 186, 227, 242; Odrodzenie 1949 nr 14; Pam. Teatr. 1963 z. 1–4 s. 69, 1967 z. 3–4 s. 514–515, 1971 z. 3–4 s. 385, 390, 396, 397, 399, 1973 z. 3–4 s. 478, 1986 z. 1 s. 23–44 (S. Kwaskowski: Z pamiętnika aktora, il.), 1991 z. 3–4 s, 574–584 (S. Kwaskowski: Z pamiętnika aktora), 1997 z. 1–4 s. 98, 104, 1999 z. 2 s. 189; Polska Artyst. 1923/4; Scena Pol. 1922 z. 8–10, 11–12, 1929 z. 3; Teatr 1936 nr 2, 1938 nr 3, 5, 10–12, 1939 nr 8, 9–10, 11–12; Teatr 1959 nr 14 (S. Kwaskowski: Pan Karol), 1966 nr 17 (S. Kwaskowski: Achilleis roku 1928); Życie Warsz. 1986 nr 276, 278; Archiwum K. oraz afisze, programy (m.in. „Grube ryby” Bielsko-Cieszyn, 1948 z okazji 30-lecia pracy artyst. K.; il.), wycinki prasowe, IS PAN; Afisze, Uniw. w Poznaniu; Programy, MTWarszawa; Akta (fot.), ZASP; Spis ZASP 1923; Wosiek: Teatry objazdowe; Almanach 1944–59; www.filmpolski.pl; www.1944.pl 

Ikonografia

J. Żebrowski: K. jako Ksiądz (Kordian), karyk., rys , repr. Express Wiecz. 1956 nr 199; Fot. – Arch. T. Wybrzeże Gdańsk, Bibl. Jagiell., IS PAN, ITWarszawa, MTWarszawa, NAC.

Źródło: Słownik biograficzny teatru polskiego 1910–2000, t. III, Instytut Sztuki PAN, Warszawa 2017.
Zachowano konwencję bibliograficzną i część skrótów używanych w źródłowej publikacji.