Osoby

KUNCEWICZ Ewa, zamężna Schiller, także Ginet-Kuncewicz, Bałutin-Ginet, Bałutinowa (2 maja 1896 lub 1898 Milaciszki koło Lidy w Nowogródzkiem – 19 czerwca 1986 Londyn),

aktorka. 

Była córką Bronisława Kuncewicza i Heleny z Wółczańskich; jej drugim mężem był Leon Schiller (zob. t. 1; ślub 15 stycznia 1930 w Warszawie, rozwód w 1949). Na scenie używała zawsze nazwiska rodowego, Kuncewicz. Była jedną z pierwszych adeptek Instytutu Reduty w Warszawie, do którego została przyjęta pod koniec 1921. Do 1923 była słuchaczką Instytutu, a w 1923–24 należała do zespołu Teatru Reduta i występowała w rolach: Ewy (Pastorałka), Przybłędy (Czupurek, czyli Renesans podwórka), Ady (Judasz), Ewy (Ulica dziwna). 

Latem 1924, z częścią zespołu odeszła z Reduty. Występowała nadal w Warszawie: w sezonach 1924/25 i 1925/26 w prowadzonym przez Schillera Teatrze im. Bogusławskiego, a w 1926/27–1929/30 w Teatrze Polskim. W sezonie 1930/31 należała do zespołu Teatrów Miejskich we Lwowie pod dyrekcją Schillera, skąd na skutek przystąpienia do ogólnopolskiego strajku aktorów i konfliktu Schillera z władzami miasta, musiała odejść. Od września 1931 do stycznia 1932 występowała znowu w Warszawie, w Teatrze Melodram. Po objęciu przez Wilama Horzycę dyrekcji lwowskich Teatrów Miejskich i zaproszeniu Schillera do współpracy, na początku 1932 wyjechała ponownie do Lwowa, ale po podpisaniu z częścią zespołu ulotki Komunistycznej Partii Zachodniej Ukrainy, w czerwcu tego roku musiała definitywnie opuścić miasto. Wróciła do Warszawy. W sezonie 1932/33 grała w Teatrze Nowe Ateneum, a w 1933/34 w Teatrze Ateneum. W sezonach 1934/35 i 1935/36 występowała na scenach Towarzystwa Krzewienia Kultury Teatralnej, w Teatrze Narodowym, Nowym, Polskim, a po rozdzieleniu zespołów, w 1936/37–1938/39 w Teatrze Narodowym i Nowym. 

W Teatrze im. Bogusławskiego wystąpiła m.in. jako: Kizia (Podróż po Warszawie), Perdita (Opowieść zimowa) – 1924; Żorżetta (Żołnierz królowej Madagaskaru), Andromacha (Achilleis), Szejna (Śpiewak własnej niedoli), Febe (Jak wam się podoba) – 1925; Oleś (Róża, 1926). Na scenach Teatru Polskiego i Małego zagrała m.in.: Różę Niepołomską (Dzieje grzechu, 1926); Rosaurę (Sługa dwóch panów), Elizę (Wieża Babel), Archanioła (Samuel Zborowski) – 1927; Nike spod Cheronei (fragmenty Nocy listopadowej w widowisku Witaj jutrzenko swobody!), Annę (Pociąg widmo) – 1928; Natalię (Powrót do grzechu), Jenny (Opera za trzy grosze), Ernestynę (Pan Topaz) – 1929; Pannę Nicole (Słaba płeć, 1930), Tytanię (Sen nocy letniej, 1934), Franciszkę Massoubre (Rodzina Massoubre, 1936), a w Teatrze Melodram: Helcię (Królowa przedmieścia), Lizkę (Jak stać się bogatym i szczęśliwym). W teatrach lwowskich wystąpiła jako tytułowa Dorota Angermann (1930) oraz Hedda Gabler (1931), a także: Salomea (Sen srebrny Salomei), Żona Czanga (Krzyczcie Chiny!), Elli (Czarne ghetto) – 1932. W Teatrze Ateneum powtórzyła role w Dorocie Angermann i w Krzyczcie Chiny!, a wystąpiła ponadto jako: Olga (Borys Sawinkow, 1933), Ellen (Maszyna, 1934; we własnym tłumaczeniu), Zosia (Karykatury, 1934). Na scenach Teatru Narodowego i Nowego zagrała m.in.: Irenę (Igraszki muzyczne, 1934), Laurę (Cyganeria warszawska, 1936), Leonorę (Fiesco, 1937), Goplanę (Balladyna, 1938), Zofię (Prawdziwe żyjcie Anny, 1939).

W 1924 wystąpiła w epizodycznej roli w filmie Śmierć za życie. Symfonia ludzkości, a w 1927 w roli Elizawiety Taradinej w Mogile nieznanego żołnierza. Brała udział w słuchowiskach radiowych, np. w 1928 w nagraniu Misterium o Męce Pańskiej w układzie Schillera, w 1938 w reżyserowanych przez niego: Podróży po Warszawie i Miotełkach warszawskich. 

Miała korzystne warunki sceniczne – była ładna, zgrabna, miała dużo wdzięku. Temperament i upodobania skłaniały ją do ról dramatycznych. Związana z Schillerem grała odpowiedzialne role w jego przedstawieniach. Nie szczędzono jej pochwał; Jan Lechoń pisał o wdzięku w roli Perdity, Antoni Słonimski o wdzięku i swobodzie w roli Rosaury, o „poezji” w roli Andromachy wspominał Wiktor Brumer. We Lwowie chwalił jej grę Tymon Terlecki: w Dorocie Angermann

pokazała grę nadzwyczajnej klasy, o wspaniałej ekspresji oczu, pełną subtelnych, trudnych do wydobycia niuansów psychologicznych, o porywającej prawdzie i wyrazistości.

Za „kreacje wysokiej klasy” uznał też role Heddy Gabler, Salomei (aktorka pokazała liryzm i prostotę postaci, „mimo pewnego niedobrania do jej skomplikowanej natury i pewnej odległości od jej typu fizycznego”) oraz Elli („obmyślana w każdym szczególe, wspaniale wyrazista w rysunku psychologicznym, wznosiła się na poziom wysokiego artyzmu”). Potem, w Warszawie, jednak spotykała się z zarzutami, że jest źle obsadzona, nie radzi sobie z powierzoną rolą, a przede wszystkim, że ma złą dykcję. Najbardziej krytyczny był Karol Irzykowski; szczególnie ostro krytykował np. jej rolę Doroty Angermann, Ellen w Maszynie i Leonory w Fiesku. Również zdaniem Boya

nie podołała i nie mogła podołać roli Leonory, stałe forsowanie jej w fałszywym kierunku jest ze szkodą dla teatru, a z krzywdą dla wszystkich.

Jedynie według Kazimierza Wierzyńskiego w tej roli

miała w sobie rozmarzoną melancholię, jak tego chciał poeta,

i ładną, trafnie stylizowaną sylwetę,

jednak „brakło jej sił w piątym akcie”. 

W czasie okupacji niemieckiej, w 1939–44, mieszkała nadal w Warszawie; po upadku powstania została wywieziona do obozu w Niemczech. Po oswobodzeniu, w czerwcu 1945 przyjechała do Lingen, gdzie wstąpiła do założonego przez Schillera Teatru Ludowego im. Bogusławskiego. Wygłaszała m.in. słowo wstępne przed przedstawieniem lalkowym Pojechała mama z tatą, wystawianym w wielu miejscowościach brytyjskiej strefy okupacyjnej dla polskich dzieci. Po powrocie Schillera i części zespołu do Polski, pod koniec 1945 wyjechała do Recanati we Włoszech, do Teatru Dramatycznego 2 Korpusu. Z teatrem tym we wrześniu 1946 przybyła do Wielkiej Brytanii, zamieszkała w Londynie. W styczniu 1947 znalazła się w grupie aktorów, którzy utworzyli Teatr Marionetek i objeżdżali polskie obozy wojskowe i szpitale wystawiając Betlejem polskie. Później, do rozwiązania zespołu w połowie 1948, występowała w przedstawieniach Teatru Dramatycznego 2 Korpusu w Londynie i objazdach, m.in. jako: Babka (Skalmierzanki), Kundzia (Gdzie diabeł nie może), Maria Zabielska (Spotkanie), Radczyni (Wesele). Jesienią 1948 zagrała Szambelanową (Pan Jowialski), jedynym przedstawieniu Sceny Polskiej Mariana Hemara. W 1948–49 współpracowała z Teatrem Komedia Leopolda Skwierczyńskiego, a w 1949–50 z Teatrem Sztafeta Wiesława Mireckiego i wystąpiła w roli Hrabiny (Walka kobiet). W 1951 zagrała jeszcze w Teatrze Aktora Wojciecha Wojteckiego Księżniczkę (Uciekła mi przepióreczka). Po wypadku, jakiemu uległa w czasie objazdu z Teatrem Sztafeta, cierpiała na różne choroby i musiała zrezygnować ze sceny. Zamieszkała w domu opieki społecznej, prowadzonym przez siostry zakonne pod Londynem; żyła w biedzie i zapomnieniu. Tabl. 22. 

Bibliografia

Artyści emigracyjnej Melpomeny 1939–95 (il.); Boy; Pisma t. 20–29; Grzymała-Siedlecki: Z t. warsz.; Irzykowski: Pisma teatr. t. 1–4; Krasiński: Teatr Jaracza; J. Lechoń: Listy do Anny Jackowskiej. Oprac. R. Loth, Warszawa 1977; Lorentowicz: T. Polski; Małkowska: Wspomnienia; Marczak-Oborski: Teatr 1918–39 (il.); Mieszkowska: Była sobie piosenka; Mirecki: Wozem Tespisa s. 15, 82, 87, 108, 110, 112, 156, 158, 163, 165, 171 (il.); Orlicz (il.); Mościcki: Teatry 1939; Osiński: Pamięć Reduty (il.); Osiński: Repertuar; Ostatni romantyk; Parandowski; Schiller: Droga przez teatr (il.); Schiller: Theatrum militans; Simon: Spis przedstawień Reduty: Słonimski: Gwałt; Szczublewski: Artyści i urzędnicy; Szczublewski: T. Wielki; Teatr i dramat pol. emigracji; Terlecki: Od Lwowa do Warszawy; Wierciński: Notatki i teksty; Wierzyński: Wrażenia; Kur. Warsz. 1931 nr 11, 268, 338, 1934 nr 220, 315, 1935 nr 217, 1938 nr 242, 1939 nr 227; Pam. Teatr. 1965 z. 2 s. 175, 184, 1970 z. 4 s. 476, 485, 486, 1973 z. 3–4 s. 413, 1977 z. 3 s. 374, 1988 z. 1–2 s. 50, 60, 61, 64, 65, 1997 z. 1–4 s. 159, 165, 167, 1998 z. 1–2 s. 47, 52; Scena Pol. 1922 z. 8–10, 11–12, 1923 z. 7–12; Tyg. Ilustr. 1933 nr 13 (il.); Akt ślubu nr I/1240/1949, Arch. USC Warszawa; Akt zgonu z Londynu (odpis w Red. SBTP, IS PAN); www.encyklopediateatru.pl; www.filmpolski.pl 

Ikonografia

Fot.-- Bibl. Nar., IS PAN, ITWarszawa, MTWarszawa, NAC.

Źródło: Słownik biograficzny teatru polskiego 1910–2000, t. III, Instytut Sztuki PAN, Warszawa 2017.
Zachowano konwencję bibliograficzną i część skrótów używanych w źródłowej publikacji.