Osoby

KULCZYCKA Janina, także Kulczycka-Batijewska, zamężna Klimow (około 1900 Kijów – po 1957),

śpiewaczka, aktorka. 

Jej ojcem był rosyjski oficer, matka pochodziła z ziemiańskiej rodziny Aleksandrowiczów z Ukrainy. Była żoną rosyjskiego generała Iwana Klimowa. W Kijowie uczęszczała do gimnazjum i do szkoły baletowej. Podczas rewolucji straciła rodziców. W 1918, pod koniec wojny, pracowała w Równem na Wołyniu jako pielęgniarka, a po likwidacji szpitala, w 1919 wstąpiła tam do teatru amatorskiego. W 1920 zamieszkała we Lwowie. Zarabiała na utrzymanie jako fordanserka we lwowskich lokalach (w 1925 próbowała też takiej pracy w Warszawie), ale jednocześnie brała lekcje śpiewu u Czesława Zaremby i gry aktorskiej u Ireny Trapszo. Według Ludwika Sempolińskiego, jeden z lwowskich restauratorów pomógł jej w dostaniu się na scenę, i zadebiutowała we Lwowie w Teatrze Wielkim 17 października 1928 w tytułowej roli w „amerykańskiej operetce jazzbandowej” Tajemnicza dama (Lady X), a w „Kurierze Warszawskim” odnotowano wtedy jej „swobodę, wdzięk i miły głos”. 

W sezonach 1928/29 i 1929/30 występowała w zespole operetki Teatrów Miejskich we Lwowie nadal w Tajemniczej damie, a także np.: w rewii Nóżki na stół, jako Alicja Couder (Księżniczka dolarów, premiera 23 lutego 1929), Mary w cieszącej się powodzeniem Księżniczce Chicago, w rewii Jak się bawić, to się bawić oraz jako Wilma (Skowronek) i Irina Nariszkin (Róże z Florydy). Latem 1930 pojechała z zespołem lwowskiej opery i operetki na występy do Krynicy i Krakowa. Na sezon 1930/31 została zaangażowana do repertuaru operetkowego do Teatru Wielkiego w Poznaniu, ale po występach w roli Nadii w Orłowie, opuściła miasto. W marcu 1931 rozpoczęła występy w Teatrze Nowości w Warszawie; zagrała Irinę w Różach z Florydy, a w kwietniu tego roku jako O Lia San wzięła udział w premierze Wiktorii i jej huzara. Sempoliński, wspominając jej pierwsze role w stolicy, napisał:

obdarzona bardzo ładnym i wdzięcznym głosem, dobrymi warunkami zewnętrznymi i zdolnościami aktorskimi, materiał na przyszłą primadonnę operetki i to nawet dużej miary. 

Przez cały sezon 1931/32 występowała nadal na scenie warszawskich Nowości, m.in. w: Błękitnym expressie, oraz jako Violetta (Fiołek z Montmartre’u), Sonia (Carewicz), Wiktoria (Wiktoria i jej huzar), Laja (Kwiat Hawajów). W październiku 1932 wystąpiła w rewii Noc w hotelu w efemerycznym kabarecie Miki. Z artystami scen warszawskich występowała też w objazdach, np. w Płocku w rewii Kobieta, wino, śpiew (15 listopada 1932). Potem wyjechała do Wilna, do nowo utworzonego Teatru Muzycznego „Lutnia”, gdzie wystąpiła w swych rolach w premierach: Fiołka z Montmartre'u (6 grudnia 1932), Lady Chic (w roli tytułowej; 21 grudnia 1932), Róż z Florydy (18 stycznia 1933) i Carewicza (7 lutego 1933). Zdobyła tu sobie publiczność i na recitalu 19 marca 1933 celebrowała pożegnanie z Wilnem. Pospieszyła do Warszawy na występy w kabarecie Nowy Momus, ale już w kwietniu 1933 wróciła do Wilna na występy w powtarzanych z jej udziałem operetkach; stała się tu tak popularna, że jej postać została przedstawiona w XI Wileńskiej Szopce Akademickiej (1933). Od 30 grudnia 1933 występowała w Warszawie w Wielkiej Operetce jako Madeleine w Balu w Savoyu. 

W Teatrze Muzycznym „Lutnia” w Wilnie pojawiła się znowu późną wiosną 1934. Wystąpiła 2 czerwca 1934 jako Nadia w Orłowie i, z Kazimierzem Dembowskim jako partnerem, zapewniła tej operetce ponad 40 spektakli. Co wieczór nagradzały ich owacje. Potem kreowała czołowe role w kolejnych premierach operetek: Bohaterowie (19 czerwca; Nadine), Paganini (6 lipca), Katia tancerka (24 lipca; rola tytułowa), Ptasznik z Tyrolu (14 sierpnia; Krysia), Hrabia Luksemburg (1 września), Księżna cyrkówka (20 września; rola tytułowa). Serii jej sukcesów nie przerwała nawet klęska powodzi. Wraz z Dmitrijem Smirnowem wystąpiła też 11 lipca 1934 w Teatrze Letnim w Wielkim wieczorze pieśni i romansów. W sezonie 1934/35 pozostawała nadal primadonną operetki wileńskiej. Grała Madeleine w świetnej inscenizacji Balu w Savoyu (12 października 1934), a potem: rolę tytułową w Madame Pompadour (9 listopada 1934), Rozalindę (Zemsta nietoperza; 19 grudnia 1934), Violettę (Fiołek z Montmartre’u; 9 stycznia 1935), Fanny (Kochanka z ekranu; 25 stycznia 1935), Maud (Domek z kart; 15 lutego 1935). W kwietniu 1935 opuściła Wilno. Nie zaangażowana przez dyrekcję Teatru „Lutnia” na sezon 1935/36, pojechała do Warszawy grać w teatrze Wielka Rewia (listopad 1935: Minister i... dessous), a potem do Lwowa, gdzie występowała w Teatrze Wielkim jako Księżna w Przygodzie w Grand Hotelu (7 grudnia 1935–30 marca 1936) i z Dembowskim jako Madeleine w Balu w Savoyu (25 lutego–27 kwietnia 1936). 

W maju 1936 znów przybyła do Wilna. Wielkim sukcesem, z Dembowskim jako partnerem, był jej występ w roli Soni w Carewiczu (15 maja 1936) oraz we wznowionych dla niej Księżniczce czardasza (rola Sylvy; 29 maja) i Hrabinie Maricy (rola tytułowa; 6 czerwca). Latem 1936 z zespołem Teatru Muzycznego „Lutnia” występowała w Krynicy oraz w Krakowie w Teatrze im. Słowackiego w Carewiczu, Balu w Savoyu, Wiktorii i jej huzarze i w Księżniczce czardasza. Odniosła też triumfy w Warszawie w Operetce na Karowej (następnie Wielka Operetka) jako Hanna Glavari w Wesołej wdówce (28 września 1936) i w Teatrze Miejskim w Łodzi jako Księżna w Nocy w Grand Hotelu (premiera 31 grudnia 1936; odbyło się 25 przedstawień). Od 1 marca 1937 znowu występowała w operetce w Wilnie; grała w Przygodzie w Grand Hotelu i w Rose Marie, wzięła udział jako Alicja w premierze operetki Taniec miłości i szczęścia (18 marca 1937) i jako Klarysa we wznowieniu Księżniczki błękitu (31 marca 1937). Od końca marca 1937 przedstawienia Teatru Muzycznego „Lutnia” miały transmisje radiowe, co przyczyniało się do popularności artystów w całym kraju. Dla Kulczyckiej wystawiono Królową kinematografu pod tytułem Władczyni filmu (16 kwietnia 1937) i Tancerkę z Andaluzji (1 maja 1937). W dniu występu w Wilnie Fiodora Szalapina (10 maja 1937), zażądała odwołania w „Lutni” spektaklu, ale dyrekcja nie ustąpiła, zerwała więc kontrakt nie przychodząc do teatru. Ku oburzeniu kolegów poszła na koncert Szalapina i śpiewała na bankiecie wydanym na jego cześć. Demonstracyjnie przeszła wówczas do wileńskiego Teatru Nowości i była gwiazdą czterech rewii: Hallo! Tu Kulczycka (21 maja), Noce wileńskie (26 maja), Wesoły wieczór u Kulczyckiej (5 czerwca) i Gdy Kulczycka szaleje! (9 czerwca); otrzymywała wówczas, jak pisała prasa, „kosze kwiecia”. 

W lipcu 1937 miała koncerty na Łotwie, w nadmorskim uzdrowisku Kemeri; wystąpiła obok śpiewaczek łotewskich i litewskich na wielkim raucie urządzonym z okazji zamknięcia międzynarodowego turnieju szachowego; śpiewała wtedy m.in. pieśni Tadeusza Joteyki, Mieczysława Karłowicza, Ludomira Różyckiego. W Wilnie dała występ 6 grudnia 1937 w kinie „Mars” na fundusze „Pomocy Zimowej” i Rodziny Policyjnej, w styczniu 1938 występowała w Częstochowie. Kolejną serię wileńskich występów w Teatrze Muzycznym „Lutnia” rozpoczęła 10 maja 1938 grając tancerkę Nadię w Orłowie, a potem swoje popisowe role w Księżniczce czardasza i Hrabim Luksemburgu; przedstawienia te wypełniły majowy tak zwany Tydzień Propagandy „Lutni”. Pojechała na koncerty w Stowarzyszeniu „Ognisko” w Baranowiczach (1 czerwca), a także do Nieświcza (2 czerwca). Po powrocie do Wilna, wzięła udział w premierze Miłości cygańskiej jako Zorika (3 czerwca) oraz Wiktorii i jej huzara (18 czerwca). Od 1 lipca do 28 sierpnia 1938 była na gościnnych występach Teatru „Lutnia” w Krynicy. 

W sezonie 1938/39 (od 3 września) znowu występowała w przedstawieniach Teatru Muzycznego „Lutnia” w Wilnie. Grała tytułowe role w premierach: Wesołej wdówki (24 września; podczas IV Targów Północnych w Wilnie), Zakochanej królowej (15 października), Krysi leśniczanki (12 listopada), Adrienne (28 listopada) i występowała w komedii muzycznej Król na jedną noc (10 grudnia). W kolejnych premierach: w Sybilli (17 stycznia 1939) i Roxy i jej drużynie (4 lutego), w obu w rolach tytułowych, też odnosiła sukcesy. Dla niej została wznowiona Krysia leśniczanka (14 marca) i wystawiona Lizystrata (24 marca) oraz Cnotliwa Zuzanna (15 kwietnia). Od 19 kwietnia 1939 w przedstawieniach Hrabiny Maricy, Księżniczki czardasza i Balu w Savoyu zachwycała Wilno, znowu z Dembowskim jako partnerem. Dnia 6 maja 1939 jako Zorika w Miłości cygańskiej obchodziła jubileusz 10-lecia pracy scenicznej. Potem zagrała Ewelinę w Błękitnej masce (27 maja 1939) i rolę tytułową w Słodkiej dziewczynie (18 czerwca). Na uroczystości 20-lecia wskrzeszenia Uniwersytetu Stefana Batorego, 3 czerwca 1939 na dziedzińcu Piotra Skargi, śpiewała m.in. arię z Halki. Dnia 27 czerwca 1939 z zespołem Teatru „Lutnia” wyjechała na dwumiesięczne występy do Krynicy. 

Po powrocie zespołu do Wilna i po wybuchu II wojny światowej, pozostała w mieście. Zagrała jeszcze tytułowe role w naprędce zorganizowanych przez Teatr Muzyczny „Lutnia” przedstawieniach Księżniczki czardasza (23 września) i Pięknej Heleny (7 października 1939). Związała się z rosyjskim generałem, komisarzem radzieckiego Wydziału Kultury w Wilnie, Iwanem Klimowem i wraz z Armią Czerwoną jesienią 1939 opuściła Wilno, udając się najpierw do Mińska, a potem do Rosji, gdzie wyszła za Klimowa. Podobno występowała w operetkach w Odessie oraz na koncertach i w radiu. Została członkinią komunistycznego Związku Patriotów Polskich, obracała się w kręgach generalicji i polityków. Według relacji Włodzimierza Sokorskiego, w 1943 uczestniczyła w bankiecie wydanym przez Józefa Stalina i śpiewała przed nim. W 1957 mieszkała w Moskwie. Starała się o zgodę na powrót do kraju. Przyjechała sparaliżowana, na wózku inwalidzkim. 

Utalentowana wokalnie, aktorsko i tanecznie, obdarzona wdziękiem i urodą, szczupła i elegancka, potrafiła z łatwością zaskarbić sobie względy publiczności. Najlepsze role tworzyła w komediach muzycznych. Miała trudny charakter, bywała kapryśna, wywoływała skandale i konflikty. Za wszelką cenę dążyła do kariery, lecz sama nieobliczalnym postępowaniem niejednokrotnie zabiegi te przekreślała. Często niedomagała. Nie spełniło się jej pragnienie, by zagrać w filmie. Jej biografię dramatycznie naznaczyły też obie światowe wojny. Po II wojnie została zupełnie zapomniana, choć była jedną z najpopularniejszych i najlepszych w drugiej dekadzie okresu międzywojennego artystką polskiej operetki. 

W 1932 nagrała kilka płyt dla firmy Syrena Record, reklamowana jako „popularna diva operetkowa”; były to wyjątki z Zemsty nietoperza i Kwiatu Hawajów oraz piosenki ludowe (z Tadeuszem Faliszewskim). Tabl. 19. 

Bibliografia

Ankudowicz-Bieńkowska s. 41–44, 78, 216, 243; Filler: Operetka (tu błędnie: Jadwiga K.); Hernik Spalińska: Życie teatr.; Komorowska: Teatry muz. Drugiej Rzeczypospolitej; Komorowska: Za kurtyną lat (il.); Lerski: Syrena Record; Osiński: Repertuar; Sempoliński: Wielcy artyści (il.; cyt. s. 426); Sempoliński: Draga połowa; W. Sokorski: Polacy pod Lenino, Warszawa 1983; Świtała; Wilno teatralne; Dz. Lud. 1929 nr 294; Kur. Warsz. 1928 nr 302 (cyt.), 1929 nr 351, 1930 nr 16, 147, 227, 1931 nr 72, 110, 240, 281, 1932 nr 68, 105, 138, 282, 353, 1933 nr 358, 1935 nr 24, 315, 338, 1936 nr 55, 131, 260, 356, 1937 nr 82, 1938 nr 16, 1939 nr 124; Kur. Wil. 1937 (23 V), 1939 (8 V, 19 VI); Scena Pol. 1929 z. 4 s. 30; Słowo 1932 nr 311, 326, 1933 nr 20, 40, 87, 1934 nr 150, 183, 202, 222, 260, 282, 350, 1935 nr 28, 49, 53 (Wywiad z K.), 260, 1937 nr 78, 105, 121, 200, 1938 nr 130, 155, 176, 287, 1939 nr 85, 105, 147; Afisze i programy, IS PAN, MTWarszawa; Spis ZASP 1939 (tu J. Kulczycka-Batijewska); Galewski: Pamięnik mps s. 16; Hałabuda: Repertuar.

Ikonografia

S.I. Witkiewicz: Portret, pastel, inf.: S.l. Witkiewicz: Listy do żony (1928–1931) t. 2. Warszawa 2007; L. Jeśmanowicz: Potret, karyk., rys., oł., 1939 – własność żony artysty, Toruń; Fot. – IS PAN, ITWarszawa, MTWarszawa, NAC.

Źródło: Słownik biograficzny teatru polskiego 1910–2000, t. III, Instytut Sztuki PAN, Warszawa 2017.
Zachowano konwencję bibliograficzną i część skrótów używanych w źródłowej publikacji.