Paula Nireńska
NIREŃSKA Pola, Paula, właściwie Pola Nirenstein, Nirensztejn, primo voto Ledesma, secundo voto Kozielewska (28 lipca 1910 Warszawa – 25 lipca 1992 Bethesda koło Waszyngtonu, Maryland, USA),
tancerka, choreografka.
Była córką zamożnego fabrykanta krawatów, handlowca i społecznika, inicjatora Żydowskiego Towarzystwa Przeciwgruźliczego. Pierwszym jej mężem był John Justinian count de Ledesma, angielski arystokrata, aktor filmowy o pseudonimie John Justin, w czasie wojny pilot RAF-u – Royal Air Force (ślub w 1935 w Londynie, rozwód w 1949); drugim Jan Karski, właściwie Jan Romuald Kozielewski, prawnik, dyplomata, przed II wojną światową urzędnik Ministerstwa Spraw Zagranicznych, w czasie wojny legendarny kurier Polskiego Państwa Podziemnego do rządów alianckich, po wojnie profesor uniwersytetów amerykańskich, najdłużej Georgetown University w Waszyngtonie (ślub tamże 26 czerwca 1965).
Była jedną z najbardziej utalentowanych absolwentek Szkoły Rytmiki i Plastyki Janiny Mieczyńskiej w Warszawie, a po zdaniu matury, w 1928–31 uczennic Studia Mary Wigman w Dreźnie. Z zespołem Wigman w 1932–33 odbyła tournée po Europie i USA. Po powrocie do Warszawy, prowadziła lekcje plastyki i improwizacji w szkole Mieczyńskiej i wykładała w 1933–34 plastykę sceniczną w Państwowym Instytucie Sztuki Teatralnej.
Była tancerką estradową, dawała liczne recitale taneczne, na których występowała z dużym powodzeniem przede wszystkim w tzw. tańcach wyrazistych. Pod silnym wpływem niemieckiego ekspresjonizmu, była w Polsce jedną z prekursorek tańca ekspresyjnego. W 1933 wzięła udział w Międzynarodowym Konkursie Tańca Artystycznego w Warszawie i zdobyła srebrny medal (prezentowała m.in.: Krzyk, Bolero, Balladę japońską). Tworzyła kompozycje choreograficzne, do najlepszych z nich należały: Ziarno na chleb powszedni, Melodia i Taniec chłopski (wszystkie z muzyką A. Kapuścińskiego).
Współpracowała z warszawskimi scenami; opracowała w 1933 choreografię do: Ptaków w Teatrze Polskim, operetki Jacht miłości w Teatrze 8.30, Nie igra się z miłością w Teatrze Nowym, a w 1934 do Ivara Kreugera w Teatrze Letnim; w Teatrze Ateneum, w 1934, Taniec chłopski w układzie Nireńskiej wykonywał zespół Mieczyńskiej w Ułanach księcia Józefa. Jej kompozycje choreograficzne: Suitę odwieczną i Taniec chłopski zaprezentował zespół Mieczyńskiej na kolejnym konkursie w Wiedniu w 1934, zdobywając I nagrodę za choreografię. Sama Nireńska otrzymała wtedy II nagrodę w kategorii tańca solowego, m.in. za dwa najbardziej znane swe tańce: Balladę japońską (taniec „oparty na perkusjach i wykonany z maksymalną ekspresją twarzowo-ruchową”) oraz słynny Krzyk („rozszalały i nieokiełznany, niesłychanie interesujący jako próba ruchowego odtworzenia [...] krzyku”), jak relacjonował H. Liński.
Na recitalach odnosiła sukcesy nie tylko w Warszawie, ale także np. w Wiedniu (tu kontynuowała też studia u Rosalii Chladek) i we Florencji, gdzie podpisała kontrakt z miejscową operą, w której tańczyła w Aidzie. Z powodu narastających we Włoszech nastrojów faszystowskich, od 1935 zamieszkała w Londynie. Poza występami w musicalach, prowadziła tu szkołę tańca, zajmowała się choreografią, brała udział w pokazach mody, pozowała też rzeźbiarzom i malarzom, m.in. Feliksowi Topolskiemu. W czasie II wojny światowej występowała dla alianckich żołnierzy, pilotów RAF-u i korpusu dyplomatycznego; współpracowała też, układając tańce do programów, z zespołem polskiej Lotniczej Czołówki Teatralnej (1943).
W 1949, po rozwodzie z pierwszym mężem, wyjechała do USA. Najpierw mieszkała w Nowym Jorku i początkowo zarabiała na życie zmywając naczynia we włoskiej restauracji. Nadal prowadziła studia nad tańcem współczesnym, m.in. z Doris Humphrey, Charlesem Weidmanem, Luisem Horstem, José Limonem. Od 1951 mieszkała w Waszyngtonie, gdzie prowadziła swoją szkołę tańca, dawała recitale, także tańców polskich, a w 1956 założyła własny zespół: Pola Nirenska Dance Company. W latach 60. towarzyszyła Janowi Karskiemu w podróżach (wykładał w wielu ośrodkach uniwersyteckich w Ameryce, Azji, Afryce). Pasjonowała się fotografiką, miała studio fotografii portretowej, brała udział w wystawach, zdobywała nagrody. Do tańca i pracy pedagogicznej wróciła w 1970. Organizowała festiwale, konkursy tańca, dawała własne recitale w Marvin Theater i na scenie Ośrodka Artystycznego im. Johna Fitzgeralda Kennedy’ego (Terrace Kennedy Center) w Waszyngtonie. Współpracowała jako choreografka z zespołem Glen Echo Dance Theatre. Wykształciła wiele tancerek, m.in. N. Privot i S. Wyrrick. W 1980 otrzymała prestiżową nagrodę „Metropolitan Dance Award”. Od 1981 tworzyła swój choreograficzny testament, który był zarazem hołdem złożonym ofiarom Zagłady; była to tetralogia baletowa pod tytułem The Holocaust Dance Tetralogy, którą zaprezentowała w 1990 w waszyngtońskim Dance Place, w swoje 80. urodziny. Sama w Holocauście również straciła rodzinę i przez wiele lat cierpiała na depresję. Zmarła śmiercią samobójczą; skoczyła z 11 piętra domu, w którym mieszkała.
W 1985 otrzymała, ufundowany w Polsce, medal 200-lecia baletu polskiego. W 1993 mąż, Jan Karski, ufundował, upamiętniające Nireńskiej dwie coroczne nagrody: „Pola Nireńska Award”, dla wybitnej indywidualności w tańcu współczesnym oraz „Jan Karski and Pola Nireńska Award”, przeznaczonej dla osób, które w sposób twórczy i naukowy dokumentują wkład polskich Żydów i Polaków żydowskiego pochodzenia w polską kulturę i naukę. Tabl. 6.
Bibliografia
Album artysty polskiego, Warszawa 1938 (il.); Almanach 1991/92; Boy: Pisma t. 25; Komorowska: Za kurtyną lat; Krasiński: Teatr Jaracza; Lorentowicz: T. Polski; Mamontowicz-Łojek: Szkolnictwo baletowe; Mamontowicz-Łojek: Terpsychora (opinia H. Lińskiego; il.); Mancewiczówna I, II; Mieczyńska-Lewakowska: Fakty; Wierzyński: Wrażenia; Wilski: Szkolnictwo; A. Żbikowski: Karski, Warszawa 2011; Dz. Pol. (Londyn) 1993 (20 I; il.); Pam. Teatr. 1998 z. 1–2 s. 141, 152; Tyg. Ilustr. 1933 nr 26 (il.), 1934 nr 25 (il.); Washington Dance View 1987 t. 7 nr 3 (Wywiad z N.; il.); Washington Jewish Week 1990 (26 VII); Washington Post 1992 (27 VII); Wysokie Obcasy (dod. do Gaz. Wyb.) 2015 nr 44 (W. Piasecki; il.); Materiały dotyczące życia i działalności N. oraz J. Karskiego (m.in. odbitki artykułów z prasy ang. i amer. ze zbiorów R. Arndta z Bochum), Red. SBTP IS PAN; www.danceheritage.org (tu inf. o kolekcji N.: „Pola Nirenska Collection”, obejmującej całość materiałów dotyczących biografii, kariery artyst. i pedag. artystki oraz jej fot., portrety, rzeźby i malcrialy audiowizualne, znajdującej się w Bibliotece Wydz. Muzycznego Kongresu w Waszyngtonie–Music Division Library of Congress Washington D.C.).
Ikonografia
R. Kramsztyk: Dwa portrety zaginione, olej i rys. – repr. katalog: Roman Kramsztyk 1885–1942, wystawa monograficzna, Warszawa Zachęta 1997; F. Topolski: Portret, rys. pt. „Exlibris Poli Nireńiskiej”, repr. Dz. Pol. (Londyn) 1993 (20 I); Fot. – ITWarszawa, NAC.
Źródło: Słownik biograficzny teatru polskiego 1910–2000, t. III, Instytut Sztuki PAN, Warszawa 2017.
Zachowano konwencję bibliograficzną i część skrótów używanych w źródłowej publikacji.
