Zofia Niwińska
NIWIŃSKA Zofia, primo voto Pichelska, secundo voto Kondracka, tertio voto Krzemińska (15 maja 1909 Mińsk Mazowiecki – 15 stycznia 1994 Kraków),
aktorka.
Była córką Stanisława Leopolda Niwińskiego, w 1909–14 prezydenta Włocławka, później urzędnika, i Eleonory z Edukiewiczów; siostrą aktora Jana Niwińskiego (zob. t. 2). Pierwszym jej mężem był aktor Jerzy Pichelski (zob. t. 1, ślub 12 listopada 1935 w Warszawie; rozwód zimą 1943/44), drugim Aleksander Kondracki (ślub wiosną 1944 w Warszawie), ostatnim aktor, reżyser, dyrektor teatru Władysław Krzemiński (zob. t. 2; ślub 15 kwietnia 1950 w Krakowie). Pierwsze lata życia spędziła we Włocławku, po wybuchu I wojny światowej przybyła z rodziną do Warszawy, następnie deportowana do Moskwy. Po powrocie w 1918, zamieszkała z matką i bratem w Warszawie. Od wczesnego dzieciństwa występowała w przedstawieniach amatorskich. Około 1920 rozpoczęła naukę w szkole baletowej przy Teatrze Wielkim, w 1921 na jego scenie tańczyła w Panu Twardowskim. W tymże roku w maju wykonywała partie taneczne w programach kabaretu Czarny Kot. Z powodu choroby płuc musiała zrezygnować z baletu. W 1924 ukończyła gimnazjum, w 1924–27 kształciła się pod kierunkiem Aleksandra Zelwerowicza w Oddziale Dramatycznym przy Państwowym Konserwatorium Muzycznym; w pokazie końcowym zagrała Anielę w Ślubach panieńskich.
Po ukończeniu studiów, wystąpiła kilka razy w teatrze letnim przy ul. Żelaznej, a na sezony 1927/28 i 1928/29 zaangażowała się do Teatru Miejskiego w Bydgoszczy. Debiutowała rolą tytułową Lilli Wenedy (29 września 1927), później grała też: Anielę (Wielki człowiek do małych interesów), Wandę (Grube ryby), Marynię (Klub kawalerów). W sezonach 1929/30 i 1930/31 występowała w Teatrach Miejskich w Wilnie pod kierownictwem Aleksandra Zelwerowicza, w takich rolach, jak: Mirandolina (Oberżystka), Wisienka (Maman do wzięcia), Zosia (Cud mniemany, albo Krakowiacy i Górale), Selima (Turandot), Kora (Noc listopadowa). Latem 1931 przybyła do Poznania wraz z grupą wileńskich aktorów i Zelwerowiczem, który objął stanowisko reżysera w Teatrze Polskim. Grała tu m.in.: Matyldę (Wielki człowiek do małych interesów), tytułową Roxy, Klarę (Śluby panieńskie), Julię (Romeo i Julia), Zosię (U mety), Zuzię (Przyjaciele). Od połowy sezonu 1932/33, po załamaniu finansowym w Teatrze Polskim, występowała z aktorami z zespołu w programach rozrywkowych w poznańskich lokalach. Jako recytatorka brała też udział w programach kabaretu literackiego Klub Szyderców „Pod Kaktusem”.
Do Warszawy zaangażował ją Arnold Szyfman, gdzie w sezonie 1933/34 występowała w Teatrze Polskim i Małym, w 1934/35 i 1935/36 na scenach Towarzystwa Krzewienia Kultury Teatralnej, a po rozdzieleniu zespołów, w sezonach 1936/37–1938/39 w Teatrze Narodowym i Nowym (miała też występować w 1939/40). Jej role to, w Teatrze Polskim i Małym: Marysia (Zalotnicy niebiescy), Lucyna (Sprawa Dantona), Marianna (Miarka za miarkę), Anna (Kościuszko pod Racławicami), Zuzia (Damy i huzary); w Teatrze Narodowym i Nowym: Kate Sanger (Tessa), Panna Młoda (Wesele) – 1936; Katarzyna (Sługa jego lordowskiej mości, 1937), Wieloniowa (Bratnie dusze, 1938), Helena (Wesele Fonsia, 1939). W przedstawieniu Warsztatu Teatralnego Państwowego Instytutu Sztuki Teatralnej grała Teresę (Szkoda wąsów, 20 lutego 1938). W sezonie 1937/38 występowała też dorywczo w Teatrach Miejskich w Łodzi. Zagrała w filmach: Dwie Joasie (1935), Ułan księcia Józefa (1937), Kłamstwo Krystyny (1939).
W latach II wojny światowej i okupacji niemieckiej pracowała w Warszawie jako kelnerka w kawiarni „U Aktorek”, „Café Bodo” i w Gospodzie „Pod Złotą Kaczką”. Występowała w teatrach jawnych Maska i Komedia (z tym teatrem także kilka razy gościnnie w Krakowie w sztuce Niebieski lis, 1941). Po powstaniu warszawskim znalazła się w Pruszkowie i Grodzisku Mazowieckim; przez Radę Główną Opiekuńczą uratowana od wywiezienia na roboty do Niemiec, wiosną 1945 przedostała się na warszawską Pragę. Jak podawała, w sierpniu 1945 uczestniczyła w XVIII (pierwszym powojennym) Walnym Zjeździe Delegatów Związku Artystów Scen Polskich, zamieszkała w Gliwicach.
Od jesieni 1945 Bronisław Dąbrowski, obejmując dyrekcję, zaangażował ją do Teatru Miejskiego w Katowicach, gdzie pozostała też na sezon 1946/47. Choć wyrokiem Sądu Weryfikacyjnego Związku Artystów Scen Polskich została zawieszona w prawach aktorskich do lipca 1946, już od lutego tego roku grała, m.in.: Julię (Stary dzwon), Elwirę (Mąż i żona), Mariannę (Kaprysy Marianny). Od sezonu 1947/48 przeniosła się do Krakowa wraz z Dąbrowskim, który został dyrektorem Miejskich Teatrów Dramatycznych. Mieszkała tu do końca życia. Występowała na scenach: Starego Teatru, m.in. jako: Elwira i Marianna (1947), Sylwia (Cement, 1948) i Teatru im. Słowackiego, np. w rolach: Nataszy (Trzy siostry, 1949), Elizy (Pigmalion, 1950), Margrabiny Vauban (Król i aktor, 1952). Po rozdzieleniu zespołów w 1954, pozostała w Starym Teatrze, grata też gościnnie na innych krakowskich scenach.
Była jedną z najpopularniejszych aktorek w Krakowie. Wielokrotnie zwyciężała w plebiscycie „Dziennika Polskiego” na ulubionego aktora, trzykrotnie (1964, 1965, 1966) otrzymała Srebrną Maskę. Pracowała z wieloma wybitnymi reżyserami, wystąpiła w dziesiątkach ról, z których ważniejsze to: Doña Maria de Neubourg (Ruy Blas, 1955), Joanna Nielewiczowa (Dom kobiet, 1955), Urszula (Wysoka ściana, 1956), Gina Ekdal (Dzika kaczka, 1957), Blanche (Tramwaj zwany pożądaniem, 1958), Helena (Wujaszek Wania, 1959), tytułowa Candida (1960), Nieznajoma (Jaką mnie pragniesz, 1961), Lady Torrance (Orfeusz w wężowej skórze, 1962), Matylda von Zahnd (Fizycy, 1963), Aurelia (Wariatka z Chaillot, 1964), Marta (Kto się boi Wirginii Woolf?, 1965); Alicja (Taniec śmierci), Hrabina Respektowa (Fantazy) – 1967; Arkadina (Czajka, 1970, Teatr Ludowy), Barbara Pietrowna (Biesy, 1971), Lucyna Beer (Matka Witkacego, 1972), Reżyser Teatru Rozmaitości (Noc listopadowa, 1974).
Na emeryturę przeszła 1 września 1975, lecz nadal występowała. W 1972–84 wielokrotnie wyjeżdżała ze spektaklem Biesy na występy zagraniczne, m.in. do Londynu, Zurichu, Berlina, Mediolanu, Amsterdamu. Jubileusz 50-lecia pracy artystycznej obchodziła 28 września 1977 w roli Matki (Szalona lokomotywa, Teatr STU), a 55-lecia 28 stycznia 1983 swoją ostatnią rolą Ciotki Gabrieli (Szaleństwa panny Magdaleny, Teatr Bagatela) i 22 lutego 1983 rolą Reżysera Teatru Rozmaitości w Starym Teatrze; z tej okazji urządzono wystawę i wieczór jubileuszowy. W 1989 z okazji 80. urodzin i 60-lecia pracy, w Muzeum Starego Teatru otwarto wystawę jej poświęconą pod tytułem Pamiętnik w przestrzeni pisany.
W 1947–88 zagrała w kilkunastu spektaklach Teatru TV, epizodyczne role w kilkunastu filmach i telewizyjnych serialach. Występowała w słuchowiskach Polskiego Radia. W 1974 w Telewizji Polskiej został zrealizowany o niej film z cyklu Twarze teatru. Była prezesem Oddziału Krakowskiego Związku Artystów Scen Polskich (1967–70), w 1994 otrzymała tytuł Członka Zasłużonego.
Miała korzystne warunki zewnętrzne: średniego wzrostu, zgrabna, jasnowłosa, o figlarnym uśmiechu, doskonałej dykcji, była utalentowana muzycznie. Przed wojną uznana za amantkę komediową,
celowała [...] w rolach naiwnych, a także w repertuarze lekkim, rozrywkowym. Krytycy typowali ją wtedy na heroinę komedii muzycznej, jako aktorkę obdarzoną miłą aparycją, dobrym głosem i umiejętnościami tanecznymi
(J. Kreczmar).
Jej temperament sprawiał, że nadawała postaciom łobuzerski wdzięk – taka była jej fredrowska Matylda, zabawna, według Kreczmara, przez swą „chłopczycowatość”. Po wojnie jej pierwszym sukcesem była Marianna z katowickiego i krakowskiego przedstawienia Kaprysów Marianny, w której, w świetnym duecie z Władysławem Sheybalem, łączyła „urok kobiecy z inteligencją i bystrym dowcipem”, według Wojciecha Natansona, była „specjalistką od takich syntez”. Zdaniem Kudlińskiego, po tej roli, a także po roli Elwiry,
wydawało się [...], że właściwym emploi Niwińskiej będą role amantek w stylowych komediach salonowych.
Od końca lat 50., we współczesnych dramatach zaczęła się specjalizować w rolach kobiet neurotycznych, drapieżnych, emocjonalnie zranionych. W Fizykach, rezygnując z atrybutów kobiecości, dopracowując szczegół, stosując kontrast i pełną skalę środków od wyciszenia po stany histeryczne, zagrała niezapomnianą, karykaturalną postać, która była
zimna, oschła, groźna, dynamiczna. Bardzo starannie opracowana od strony zewnętrznej (garb, okulary druciane, pochylenie głowy)
(Bronisław Mamoń).
Na dynamicznej zmianie nastrojów, psychologicznym wygrywaniu ukrytych kompleksów i pragnień zbudowała pełne erotyzmu postaci Blanche w dramacie Williamsa i Marty w sztuce Albeego, gdzie była
biologiczną furią i przegranym życiem, świadomością zepsucia
i zła oraz instynktem ciepła i urażonej kobiecość
(Jerzy Bober).
Mniej przekonująca była w rolach lirycznych. Nie stroniła od stosowania środków charakterystycznych, które z czasem zaczęły przeważać. Jej popisową rolą tego rodzaju była Aurelia w sztuce Giraudoux, w której, według Kudlińskiego: „umiała stopić lirykę odległych wspomnień-kompleksów z praktycznością”, ale według Ludwika Flaszena, „puściła się na kobiecy wdzięk”, przez co „w ogólnikowym wariactwie i perorowaniu nikną niuanse”. Pod koniec życia chętniej obsadzana była w rolach dystyngowanych, starszych pań, ale też, szczególnie w spektaklach Andrzeja Wajdy, dała dowód swej aktorskiej indywidualności: zarówno w mistrzowskim, charakterystycznym epizodzie w Nocy listopadowej, gdzie zagrała postać męską, jak i w wielowarstwowej, tragicznej roli w Biesach. Tabl. VIII, 6.
Bibliografia
Almanach 1993/94; Bieńka: Giraudoux (il.); Boy: Pisma, t. 22, 25, 28; Ciecierski: Zwyczajne życie; Dąbrowski: Na deskach t. 2 (il.), 3 (il.); Dymek z papierosa s. 397; Fik: 35 sezonów (il.); Formanowicz; Guderian-Czaplińska: Teatr. Arkadia; Kreczmar: Notatnik (il.); Władysław Krzemiński (1907–1966), Kraków 1991 (il.); Kudliński: Przypadki; Linert: T. Śląski; Lorentowicz: T. Polski; Limanowski: Duchowość; Marczak-Oborski: Teatr 1918–65 (il.); Mościcki: Teatry 1939; Sto lat Starego Teatru; Wierzyński: Wrażenia; Wilno Teatralne; Wilski: Szkolnictwo; Wroczyński: Pół wieku s. 280; Wspomnienia w 100-lecie T. im. Słowackiego (tu wspomnienie N. pt. „Frycz to był wielki pan”); Zelwerowicz: Listy; Dz. Pol. 1964 nr 241 (T. Kudliński); Echo Krak. 1964 nr 246 (L. Flaszen); Gaz. Krak. 1965 nr 264 (J. Bober); Gon. Teatr. i Sportowy 1921 nr 1; Kron. Warsz. 1971 nr 2, 3 (S. Marczak-Oborski); Kur. Codz. 1947 (11 XII; W. Natanson); Kur. Warsz. 1928 nr 32, 190, 1935 nr 62, 328, 343; Pam. Teatr. 1963 z. 1–4 s. 197, 1965 z. 2 s. 177, 178, 183, 1971 z. 3–4 s. 396, 1997 z. 1–4 s. 104, 449, 528, 2002 z. 3–4 s. 550, 551, 572–593, 2008 z. 3–4 s. 52; Radar 1983 nr 11 (wywiad z N.); Sł. Powsz. 1990 nr 91; Suplement 1991 nr 14; Teatr 1958 nr 12 (J. Kreczmar), 1977 nr 15 (T. Kudliński), 1993 nr 4 (wywiad z N.); Tyg. Powsz. 1963 nr 29 (B. Mamoń), 1994 nr 6, 21 (il.); Zwierciadło 1973 nr 31 (il.); Życie Lit. 1983 nr 21 (il.); Życie Warsz. 1994 nr 14; Afisze, akta, programy, wycinki prasowe, T. im. Słowackiego oraz Stary T. Kraków; Afisze, MTWarszawa i Uniw. w Poznaniu; Akt ślubu nr 397/1935, parafia św. Krzyża Warszawa; Akta (fot.), ZASP; Arch. N. (m.in. korespondencja), ITWarszawa; Arch. N. i W. Krzemińskiego (m.in. korespondencja, pamiętniki, akt ich ślubu), Bibl. Jagiell.; www.cyfrowemuzeum.stary.pl; www.filmpolski.pl
Ikonografia
J. Puget: Portret, rzeźba (popiersie), Kraków ok. 1950, repr. fot. – Baza Ikonografii Teatr. Bibl. Jagiell.; R. Tarkowski: Portret, rzeźba (głowa), beton patynowany – Stary T. Kraków; I. Mścichowska: N. jako Luka (Żołnierz i bohater), olej, płótno, 1949 – MHKraków; J. Żebrowski: N. jako Eliza (Pigmalion), karyk., rys., tusz podkolor., 1950 – ITWarszawa; A. Stopka: Portret, karyk., rys., tusz, papier MTWarszawa; D. Boguszewska-Chlebowska: N. jako Aurelia (Wariatka z Chaillot), piórko, tusz, 1964 – Stary T. Kraków i portret, piórko, tusz, 1964 oraz szkic portretowy, piórko, tusz, 1960 – MHKraków; I. Wicińska-Delekta: Portret, tusz – własność autorki i dwa szkice portretowe, tusz, jeden datowany: 1950 – ITWarszawa; Fot. – Bibl. Nar., IS PAN, ITWarszawa, MTWarszawa, NAC, Stary T. i T. im. Słowackiego Kraków.
Źródło: Słownik biograficzny teatru polskiego 1910–2000, t. III, Instytut Sztuki PAN, Warszawa 2017.
Zachowano konwencję bibliograficzną i część skrótów używanych w źródłowej publikacji.