Osoby

ŁAWSKI Eugeniusz (18 kwietnia 1905 Częstochowa – 1 grudnia 1993 Katowice),

aktor, kierownik artystyczny teatru. 

Był synem Gustawa Ławskiego, właściciela małej firmy budowlanej, i Józefy z domu Król; mężem aktorki Stanisławy Łopuszańskiej (1921–2016; ślub 31 maja 1945 w Częstochowie). Po zdaniu matury w gimnazjum częstochowskim, uczył się w Miejskiej Szkole Dramatycznej w Krakowie, którą ukończył w 1929 lub 1930. W 1931–34 należał do zespołu objazdowego Teatru Wołyńskiego im. Słowackiego z siedzibą w Łucku: grał wiele ról, m.in.: Natana (Sędziowie), Rodryga (Kupiec wenecki), Franka (Niespodzianka; u boku Stanisławy Wysockiej), Ucznia Grabowskiego (Sztuba). W sezonie 1934/35 występował z Zespołem Objazdowym Reduty (był też zastępcą kierownika objazdów), m.in. w Siedlcach, Płocku i Kielcach; grał: Władysława (Lekkomyślna siostra), Sekretarza (Zwyciężyłem kryzys), Zagozdę w Róży (pod tytułem Bohater narodowy), Punscha (Wieczne pióro). W sezonie 1935/36 był na listach zespołu Teatru Wołyńskiego, ale występował w Miejskim Teatrze Kameralnym w Częstochowie, np. jako Gynzi (Bez posagu ożenić się nie mogę). Na sezon 1936/37 zaangażował się do Teatru im. Bogusławskiego w Kaliszu; pełnił także funkcję sekretarza teatru. Po powrocie do Częstochowy, w 1937–39 był aktorem i sekretarzem Teatru Miejskiego, zagrał np. Olka (Dziewczyna z lasu) i Hollmana (Zwyciężyłem kryzys) – 1939.

W czasie II wojny światowej i okupacji niemieckiej pracował jako księgowy w fabryce „Warta”. W styczniu 1945 współorganizował powojenny teatr w Częstochowie. W sezonie 1945/46 występował najpierw w Teatrze Województwa Kieleckiego; od maja 1946 oraz w 1946/47 i 1947/48 w Teatrze Polskim w Bielsku i Cieszynie, w takich rolach jak: Szincel (Mysz kościelna), Tranio (Poskromienie złośnicy). Hrabia Neipperg (Madame Sans-Gêne), Grzegorz (Damy i huzary), Robert (Przyjaciel nadejdzie wieczorem), Dobczyński (Rewizor). W sezonie 1948/49 grał w Teatrach Dolnośląskich we Wrocławiu: Ryszarda Wintropa (Pociąg widmo), Hrabiego Lamperii (Wyspa pokoju), a w 1949/50 wrócił do Częstochowy, zorganizował objazdowy Teatr Powszechny i został jego kierownikiem artystycznym. W sezonie 1950/51 przeniósł się do Teatrów Dramatycznych w Poznaniu, gdzie na scenie Komedii Muzycznej zagrał np. Roberta (Wodewil warszawski); w 1951/52 i 1952/53 występował w Teatrze Wybrzeże w Gdańsku, m.in. w roli Praeda (Profesja pani Warren), a w 1953/54 w Teatrze im. Osterwy w Lublinie jako: Bogucki (Panna Maliczewska), Julian Skupień (Takie czasy). Od maja 1955 był w Opolu; do 31 października 1957 grał w Teatrze Ziemi Opolskiej: Dyrektora (Maturzyści), Zielskiego (Kto się śmieje ostatni), Pagatowicza (Grube ryby), Alfreda Doolittle’a (Pigmalion), Karola (Seans); później odszedł z teatru, współpracował jako konferansjer z Państwowym Przedsiębiorstwem Imprez Estradowych. 

Z żoną, Stanisławą Łopuszańską zorganizował w Opolu Teatr 13 Rzędów. Jego „manifestem” (według Zbigniewa Raszewskiego) miała być Ladacznica z zasadami, której jednak nie wystawiono „z powodów dewizowych”. Pod kierownictwem artystcznym Ławskiego, od maja do listopada 1958, odbyły się trzy premiery: montaż utworów Juliana Tuwima dla szkół, Freuda teoria snów, inaugurująca scenę (premiera 16 maja; Ławscy zagrali obie role) i Pechowcy (8 listopada tego roku w reżyserii Jerzego Grotowskiego).

Już na początku 1959 ataki na zbyt elitarny charakter sceny, którą potraktowano jako imprezę prywatną, doprowadziły niemal do jej likwidacji,

pisała Marta Fik. Nie mogąc sprostać warunkom finansowym, Ławscy zawiesili swoją działalność, a dalsze losy ich teatru zrosły się z nazwiskiem Grotowskiego. 

Na sezony 1959/60–1961/62 Ławski zaangażował się do Teatru Śląskiego w Katowicach, gdzie występował w rolach: Teścia (Głupiec i inni, 1960), Prokuratora (Śmierć gubernatora, 1961), Tomasza Baki (Portret, 1962). Potem, przez kilka lat nie miał stałego angażu w teatrze, współpracował jedynie z Estradą Śląską w Katowicach. Dopiero w sezonie 1966/67 został aktorem Teatru Polskiego w Bielsku-Białej, a od 1967/68 ponownie Teatru Śląskiego, gdzie zagrał: Reżysera (Sześć postaci scenicznych w poszukiwaniu autora), Nestora (Sławna historia o Troilusie i Kressydzie) – 1970. Od 1 września 1974 przeszedł na emeryturę. W latach 70. wystąpił w kilku spektaklach Teatru TV. 

Miał doskonałą prezencję, osobisty urok i znakomite maniery. Przystojny, dystyngowany, był predysponowany do ról amantów i tak zwanych postaci szlachetnych; sam wspominał:

Grywałem – przynajmniej we wczesnej młodości – amantów salonowych. Jeśli jednak była tylko możliwość, starałem się ten rysunek przełamać.

Dobrze się czuł także w rolach charakterystycznych. W latach powojennych lubił grać postaci komediowe i tak zwane czarne charaktery. Łatwo przechodził z jednego stylu w inny, np. był zabawny jako Hrabia Lamperti (Wyspa pokoju); w roli Boguckiego (Panna Maliczewska) stworzył postać cynicznego „uwodziciela i łajdaka o pozorach cech ludzkich”; grał „zrównoważonego dyrektora gimnazjum” w Maturzystach; „obleśnego typka” w Kto się śmieje ostatni i budzącego sympatię „stetryczałego radcę” w Grubych rybach; w roli Karola (Seans) rozbrajał dobrodusznością i był „bardzo prawdziwy” w pokazaniu wszystkich namiętności człowieka walczącego z przeciwnościami. Popularność zdobył jako Julian w Łowcach głów (w 1967 w Bielsku, a w 1969 w Katowicach) – komiczny, ale też trochę filozoficzny,

uciesznie i w dobrym stylu farsowym wcielał się w postać męża safanduły 

(Maria Podolska).

Dobre recenzje otrzymał w roli Reżysera (Sześć postaci...) – „czuło się, iż był wirtuozem, a nie rzemieślnikiem sceny”, podsumowała Irena T. Sławińska. 

Był artystą popularnym na Śląsku, choć jak wspominała Stanisława Łopuszańska,

chyba trochę tęsknił do przedwojennego stylu życia aktorów, trochę utracjuszy, ale z pewnością nie znudzonych urzędników.

Zasłużył się także jako organizator życia teatralnego; wykorzystując swoje wcześniejsze doświadczenia z Reduty, ze znawstwem pełnił w teatrze funkcje administracyjne, wielokrotnie był jego sekretarzem, tworzył teatry objazdowe, odważył się powołać do życia „zbuntowany” Teatr 13 Rzędów, jako wyraz protestu przeciw jałowemu repertuarowo i konserwatywnemu plastycznie i reżysersko Teatrowi Ziemi Opolskiej. Według Michała Misiornego,

trudno ocenić, ile uprawnionej racji tkwi w przypisywaniu tak poważnej inspiratorskiej roli teatrzykowi Stanisławy Łopuszańskiej i Eugeniusza Ławskiego, faktem jest jednak, że pewien renesans Teatru Ziemi Opolskiej zaczyna się w tym właśnie czasie, kiedy publiczność opolska zaczęła tłumnie uczęszczać na pierwszą, wcale nie uderzającą nowatorstwem premierę teatralnych dysydentów.

Tabl. 23. 

Bibliografia

Almanach 1993/94; 40 lat t. w Opolu (M. Misiorny); Fik: 35 sezonów; Kaszyński: Teatralia; Konarska-Pabiniak: Repertuar; Kruk: T. Miejski w Lublinie 1918–39; Kelera: Wrocław; Linert: T. Śląski 1945–92 (nota biograficzna L.; il.); Linert: T. w Bielsku-Białej 1945-80 (il.); Lub. t. dram. 1944–79; Osiński: Pamięć Reduty; Peiper t. 2; Szczepkowska: 20 lat t. na Wybrzeżu; Śmigielski: T. Wołyński s. 161; T. w Kielcach 1944–95; T. Polski Wrocław 1945–65; A. Wójtowicz: Od Orfeusza do Studium o Hamlecie. Teatr 13 Rzędów w Opolu (1959–1964), Wrocław 2004; Życie teatr. w Częstochowie; Dz. Zach. 1967 nr 85, 1993 nr 235; Kur. Warsz. 1932 nr 308, 323, 1933 nr 10, 32, 74, 100, 260, 1934 nr 12; Pam. Teatr. 1964 z. 3 (Z. Raszewski), 1980 z. 3–4 s. 457; Sztandar Ludu 1953 nr 254; Trybuna Op. 1957 nr 169; Trybuna Rob. 1967 nr 100 (M. Podolska), 1970 nr 64 (I.T. Sławińska); Wiad. Redutowe 1933 nr 2–4; Życie Podlasia 1934 nr 23; Akta, ZASP (fot.); Archiwum S. Łopuszańskiej, Katowice; Programy, wycinki prasowe, IS PAN; Błasiak: T. kielecki przed 1939 s. 116, 117, 118; Almanach 1944–59; www.filmpolski.pl 

Ikonografia

Fot. – IS PAN, ITWarszawa, MTWarszawa, NAC.

Źródło: Słownik biograficzny teatru polskiego 1910–2000, t. III, Instytut Sztuki PAN, Warszawa 2017.
Zachowano konwencję bibliograficzną i część skrótów używanych w źródłowej publikacji.