Osoby

LUBICZ-LISOWSKI Juliusz, także Juliusz Lisowski (25 lutego 1900 Rachnówka koło Kijowa – 22 lipca 1993 Warszawa),

aktor, reżyser, dyrektor i kierownik artystyczny teatru. 

Był synem Wacława Lubicz-Lisowskiego, z zawodu agronoma, administratora dużego majątku, i Stefanii z Sanickich; mężem aktorki i poetki Krystyny Chruścielskiej (ślub 12 kwietnia 1939 w Warszawie), która prawdopodobnie była jego drugą żoną; był wnukiem zesłańca syberyjskiego po powstaniu listopadowym. Szkołę powszechną ukończył w Berdyczowie, średnią w Kijowie, potem dwa lata studiował chemię na tamtejszej Politechnice. W 1920, ze słabą znajomością języka polskiego, przyjechał do Warszawy, gdzie początkowo pracował jako robotnik w fabryce, później był kreślarzem. Równocześnie uczył się w Szkole Instruktorów Teatrów Ludowych pod kierunkiem Jędrzeja Cierniaka, potem uczęszczał na Kursy Wokalno-Dramatyczne Jadwigi H. Hryniewieckiej, które ukończył w 1924. Na popisie końcowym wyróżnił się „dobrymi warunkami, zapałem, inteligencją”, ale miał „trochę zbędnego patosu” (L. Brodziński). 

W sezonach 1924/25–1925/26 grał w Teatrze im. Bogusławskiego: Diona (Opowieść zimowa), Kubę (Skalmierzanki), Rekwizytora (Złoty płaszcz), Kalekę (Śpiewak własnej niedoli), Jakuba (Jak wam się podoba), Ajaksa (Achilleis), Zdzisława (Ciotunia), Korobkina (Rewizor), Zagozdę (Róża). W sierpniu 1926, z grupą warszawskich aktorów pod kierownictwem Ireny Solskiej i Stanisławy Wysockiej występował w Teatrze Małym we Lwowie w roli Józefa Maszejki (W małym dworku). W sezonie 1926/27, po zamknięciu Teatru im. Bogusławskiego, Leon Schiller zaangażował go do Teatru Polskiego w Warszawie, gdzie grał epizody i małe role, np. Pułkownika Argamakowa (Car Paweł I), Mędrca I (Samuel Zborowski Słowackiego), Dziennikarza (Panna Flûte). W sezonie 1927/28 występował w Teatrze Miejskim w Łodzi w dwóch ważnych rolach z repertuaru romantycznego: Gustawa-Konrada (Dziady) i Geniusza (Wyzwolenie, obok Juliusza Osterwy, który gościnnie grał Konrada). W sezonie 1928/29, na zaproszenie Osterwy, występował w Reducie w Wilnie, a także w objazdach, jako: Botkin (Tamten), Aleksander (Car Paweł I), Car (Kordian), Leonard (Krąg interesów), Mariusz (Murzyn warszawski). W sezonie 1929/30 zaangażowany był w Teatrze Miejskim w Częstochowie, a na początku 1930/31 grał w Teatrze Miejskim w Lublinie Piotra Wysockiego (Noc listopadowa), którego „deklamował z właściwym sobie patosem” (cytat za Stoch) i Adolfa (Panna mężatka). 

Później założył własny zespół objazdowy, który w 1931 z Dziejami grzechu i Niewinną grzesznicą odwiedził m.in. Płock i Stanisławów. W lipcu i sierpniu 1931 grał w Warszawie w teatrze Mała Kometa, potem w Teatrze Polskim: w grudniu tego roku Southamptona (Elżbieta, królowa Anglii), w styczniu 1932 Księdza Brzóskę (Virtuti Militari), a w lutym Konduktora (Defraudanci). W 1932 w objeździe z Zespołem Reduty występował też: w Niezwykłej podróży (styczeń, marzec, maj i czerwiec), w Radziwille Panie Kochanku (czerwiec, na statku „Bajka” na Wiśle); w roli Ferdynanda w Intrydze i miłości (wrzesień, październik, listopad), a w styczniu 1933 w Dobrej wróżce. Po powrocie do Warszawy, w marcu 1933 w Teatrze im. Zapolskiej zagrał Kasztelana (Zaczarowane koło), a w styczniu 1934 w Teatrze Kameralnym Laertesa (Hamlet). Od marca do grudnia 1934 ponownie z Zespołem Reduty gościł w Łodzi, Radomiu, Kielcach, Płocku, Toruniu, Wilnie i Lwowie. Występował w rolach: Swana (Czwarty do brydża), Zbigniewa (Mazepa) oraz Konrada w przedstawieniu pod tytułem Bohater narodowy (w jego opracowaniu), złożonym z fragmentów Dziadów, Kordiana, Wyzwolenia, Nocy listopadowej, Róży. W 1935 z Zespołem Reduty występował w Kwadraturze koła (luty), Białej sowie jako Jerzy (marzec, kwiecień). 

W sezonach 1934/35 i 1935/36 ponownie grał w Teatrach Miejskich w Łodzi, np. Zwoncewa (Jegor Bułyczow i inni, 1936). Od 12 sierpnia 1936 do kwietnia 1937, wraz ze Stefanem Bremem i Nuną Młodziejowską, sprawował dyrekcję Teatru Nowego w Poznaniu, reżyserował, np. Różę. Ostro krytykował go wtedy Konstanty Troczyński, według którego miał on uzdolnienia estradowe, a nie sceniczne, grał z wielkim patosem – „mógłby być dobrym materiałem do deklamacji rycerskich i bohaterskich poematów”. Niektóre role przerastały jego możliwości, były „zupełnym nieporozumieniem”, a nawet „błazeństwem”, np. Chróścik (Portret Łukasza) czy Frank Gardner (Profesja pani Warren); oba przedstawienia reżyserował. Nie sprawdził się też jako dyrektor teatru, który był źle zarządzany, „stał się terenem popisów amatorskich” i w konsekwencji upadł. W styczniu i lutym 1938 brał udział znowu w objazdach Zespołu Reduty (okresowo pełnił też funkcje administratora i kierownika objazdów), grał Jaszczołta (Wytworny szachraj), m.in. w Ostrowcu Świętokrzyskim, a od maja do lipca tego roku Zabrzezińskiego w Uciekła mi przepióreczka; dublował też Osterwę w roli Przełęckiego. Od połowy 1938 do wybuchu wojny kierował (z Janiną Zielińską i Stefanem Orzechowskim) objazdowym zespołem pod nazwą Teatr Ziem Centralno-Wschodnich (początkowo pod nazwą Zespół Artystów), który składał się z dawnych redutowców; Osterwa stanowczo sprzeciwiał się, by nazwa zespołu sugerowała jakikolwiek związek z Redutą, prawdopodobnie z powodu niskiego poziomu repertuaru. 

Lata II wojny światowej i okupacji niemieckiej przeżył w Warszawie; pracował jako szatniarz w jawnym teatrze rewiowym Ul, później w Złotym Ulu, a potem zajmował się z żoną produkcją kosmetyków. Po upadku powstania przedostał się do Krakowa, założył firmę kosmetyczną „Krystyna”, w której zatrudniał także artystów: Marię Gellę, Jadwigę Zaklicką, Emila Chaberskiego, Stefana Orzechowskiego. Na scenę wrócił w 1950; od 1 października tego roku do 30 listopada 1951 grał w Teatrze Powszechnym w Łodzi, np. Andrzeja Wołoszyna (Przyjaciele Andrzeja Uspieńskiego), po czym jeszcze w sezonie 1951/52 przeniósł się do Teatru Wybrzeże w Gdańsku i do końca 1954/55 był jego aktorem i reżyserem. Wystąpił w rolach: Pastora (Kandyda), Monachowa (Barbarzyńcy), Marshalla (Lisie gniazdo), Jaskrowicza (Grzech; także reżyseria). Równocześnie reżyserował przedstawienia świetlicowe w Gdańsku, Sopocie i Gdyni, a ze studentami Politechniki Gdańskiej przygotował spektakl Nawojka (w dekoracjach Mariana Kołodzieja), który zajął I miejsce na Światowym Festiwalu Młodzieży i Studentów w Warszawie (1955). 

Od sezonu 1955/56 był kierownikiem artystycznym, a od 1 czerwca 1956 także dyrektorem Bałtyckiego Teatru Dramatycznego w Koszalinie. Obie funkcje sprawował do 15 grudnia 1956. Według opinii Michała Misiornego, próbował ratować zespół, który rozpadł się po odejściu Ireny Górskiej, „żenującymi praktykami, polegającymi na sprowadzeniu [...] trup amatorskich z... Centrali Rybnej w Gdyni”, w efekcie poziom premier obniżył się „do rangi przeciętnej amatorszczyzny”. W sezonie 1956/57 w Teatrze Komedia Muzyczna w Poznaniu reżyserował Pannę Nitouche (grał Majora). W 1957–59 kierował zespołem operetki przy Śląskim Teatrze Powszechnym Państwowego Przedsiębiorstwa Imprez Estradowych w Katowicach. 

W latach późniejszych nie był związany na stałe z żadnym teatrem; współpracował z Estradą Łódzką (1960–63), grał epizody w Teatrze Współczesnym w Warszawie (1964), Teatrze Muzycznym w Szczecinie (1968), a potem tylko w teatrach warszawskich: Narodowym (sezony 1978/79–1979/80), Teatrem na Woli i Teatrem Polskim (1987). W 1974 obchodził jubileusz 50-lecia pracy artystycznej. 

Po wojnie, jego wielką pasją stał się film, w którym był, jak pisano, „mistrzem epizodu”. Pierwszą jego rolą filmową, jeszcze przed wojną, był Antek w Moralności pani Dulskiej (1930), potem, od 1952 prawie do końca życia, zagrał w około 200. filmach. Wystąpił też w kilku spektaklach Teatru TV i serialach telewizyjnych, np. Wojnie domowej, Domu. W 1983 ukazywały się jego wspomnienia: Ze sztambucha starego aktora w „Kurierze Polskim” i Z aktorskiego raptularza w „Dzienniku Bałtyckim”. Zamieścił też artykuły wspomnieniowe w „Stolicy” i „Polityce”. Wydał dwie książki: Wspomnienia starego aktora (Katowice 1988) i Notatki z planu filmowego (Katowice 1988). 

Do końca życia pozostał energicznym, pełnym woli działania, artystą. Jego styl gry, także osobowość artystyczną, ukształtowała Reduta. Lata współpracy z Osterwą były najciekawszym okresem w jego karierze aktorskiej, a doświadczenia wówczas zdobyte, choć nie zaowocowały sukcesami, pomagały mu w pracy w teatrze. W młodości miał znakomite warunki amanta romantycznego, które, w opinii Henryka Ryszarda Żuchowskiego, „predestynowały go do ról wielkiego repertuaru”. W latach późniejszych „reprezentował rzadki typ aktora arystokraty”; mówiono o nim: „przedwojenny pan o niezmiennych manierach”, „z gołębią czupryną”, „malownicza postać, która przyciąga uwagę”. Był Członkiem Zasłużonym SPATIF-ZASP-u. 

Bibliografia

Almanach 1992/93; 40 lat szczecińskiej sceny muz.; Guderian-Czaplińska: Teatr. Arkadia (il.); Irzykowski: Recenzje; Kaszyński: Teatr łódz.; Kołakowski: Dramat radziecki; Konarska-Pabiniak: Repertuar; Kruk: T. w Lublinie 1918–39; Limanowski: Duchowość Listy Wilama Horzycy, Warszawa 1991; Lorentowicz: T. Polski; Mickiewicz na scenach pol.; O zespole Reduty; Osiński: Pamięć Reduty; Stoch: Dzieje klasyki; Stokowa: Wyspiański; Szczepkowska: 20 lat t. na Wybrzeżu; Szczublewski: Artyści i urzędnicy; Śmigielski: Reduta; T. Nowy w Poznaniu 1923–73; T. przy ul. Cegielnianej; T. Współczesny w Warszawie; Troczyński: Pisma teatr.; Wilski: Szkolnictwo; H.R. Żuchowski: Alfabecik Zarewicza, Lublin 2002; Kal. T. Pol. 1967/68 nr 21, 22 (E. Szwankowski: Repertuar T. Małego 1918–37); Kur. Warsz. 1931 nr 207, 229, 1933 nr 114, 1934 nr 16, 154, 167; Pam. Teatr. 1969 z. 3 s. 348, 1973 z. 3–4 s. 467, 468, 1980 z. 3–4 s. 456, 1988 z. 1–2 s. 236, 237, 1997 z. 1–4 s. 98, 102, 1999 z. 2 s. 57, 58, 59, 60, 64, 65; Polityka 1985 nr 30; Prz. Teatr. i Film. 1924 nr 3 s. 17 (L. Brodziński); Scena Pol. 1925 z. 1–4; Teatr 1956 nr 24 (A. Wróblewski); Życie Warsz. 1989 nr 280 (artykuł autorstwa L.), 1993 nr 171; Akt ślubu nr III–112/57/1939, Arch. USC Warszawa; (Akta (fot.), ZASP; Programy, wycinki prasowe, IS PAN; Programy, MTWarszawa; Błasiak: T. kielecki przed 1939 s. 116, 118; Hałabuda: Repertuar; Almanach 1944–59; www.filmpolski.pl

Ikonografia

C. Bologna: Portret, olej, płótno, 1988 – własność pryw.; A. Suchanek: L. jako Andrzej Nidecki (Droga do Czarnolasu), pastel, 1953 i L. w roli, oł. – MNGdańsk; NOT (T. Nowicki): Portret, karyk., rys., tusz – MNPoznań; A. Chodorowski: Portret, rys., tusz, repr. Szpilki 1990 nr 14; Fot. – Bibl. Nar., IS PAN, ITWarszawa, MTWarszawa, NAC.

Źródło: Słownik biograficzny teatru polskiego 1910–2000, t. III, Instytut Sztuki PAN, Warszawa 2017.
Zachowano konwencję bibliograficzną i część skrótów używanych w źródłowej publikacji.