Osoby

Autorka prozy, wierszy i sztuk lalkowych dla dzieci i młodzieży.

Jeszcze pod zaborem prowadziła tajne nauczanie dla dzieci. W roku 1914 założyła w majątku Krzywda na Lubelszczyźnie tajną szkołę, dzięki której właściciel majątku znalazł dla niej mieszkanie w należących do posiadłości czworakach. To właśnie z myślą o chłopskich dzieciach powstały jej pierwsze utwory, które ukazały się w 1919 roku na łamach „Płomyczka” i „Płomyka”.

Przypadek sprawił, że twórczością literacką dla dzieci poświęciła całe życie. Z powodu choroby krtani musiała bowiem zrezygnować z zawodu nauczycielki. Postanowiła przenieść się do Warszawy, gdzie rozpoczęła pracę w Bibliotece Ministerstwa Reform Rolnych. Włączyła się w działalności Robotniczego Towarzystwa Przyjaciół Dzieci, z pomocą którego w 1928 roku zainicjowała powstanie Teatru „Baj”.

Podczas okupacji wróciła na wieś. Po wojnie znów zamieszkała w Warszawie, by poświęcić się pisarstwu i współpracy z teatrami lalkowymi. Odznaczona została wysokimi odznaczeniami państwowymi, w tym Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski i Złotym Krzyżem Zasługi. Najbardziej ceniła sobie jednak Order Uśmiechu przyznany przez dzieci w roku 1970.

Źródło: HyPaTia – Kobieca historia polskiego teatru

Spis utworów dramatycznych

• 1935 – Bajowe bajeczki i świerszczykowe skrzypeczki, czyli o straszliwym smoku i dzielnym szewczyku, prześlicznej królewnie i królu Gwoździku (Nasza Księgarnia, Warszawa)
• 1935 – Deszczyk pada, słonko świeci (Nasza Księgarnia, Warszawa) 
• 1937 – O Jaśku, co się z Rokitą założył (Społem, Warszawa)
• 1937 – Cztery mile za piec (Nasza Księgarnia, Warszawa) 
• 1941 – Miała babuleńka kozła rogatego (Warszawska Spółdzielnia Księgarska, Warszawa; wydanie konspiracyjne) 
• 1941 – O Misiu Psotnisiu i Bolku Kinolku (Warszawska Spółdzielnia Księgarska, Warszawa; wydanie konspiracyjne)
• 1945 – O szewczyku Łukaszku, co szył buty dla ptaszków (Czytelnik, Warszawa)
• 1948 – O Rochu i jego grochu (Nasza Księgarnia, Warszawa)
• 1949 – O Kasi, co gąski zgubiła (Nasza Księgarnia, Warszawa)
• 1949 – O sadzie Wawrzyńca i ludziach z gościńca (Warszawa)
• 1949 – O Żaczku-Szkolaczku i o Sowizdrzale, co jeden kochał szkołę, a ten drugi wcale (Nasza Księgarnia, Warszawa)
• 1951 – Wawrzyńcowy sad (Nasza Księgarnia, Warszawa)
• 1953 – O wietrze Piaskowieju i lesie Dobrodzieju (Nasza Księgarnia, Warszawa) 
• 1960 – Hulajnoga Grzesia Raroga (Warszawa)
• 1960 – O Bidzie i złotych jabłkach (Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa) 
• 1961 – Orzeszek (Nasza Księgarnia, Warszawa)
• 1962 – O bursztynowym złocie i Kasi sierocie (Ruch, Warszawa) 

Biogram w SBTP

KOWNACKA Maria (11 września 1894 majątek Słup koło Kutna – 27 lutego 1982 Warszawa),

kierowniczka literacka teatru. 

Pochodziła z rodziny ziemiańskiej, była córką Jana Kownackiego i Ludwiki z Lesznowskich. Początkowo uczyła się na pensji Pauliny Hewelke w Warszawie, po śmierci matki przerwała naukę. W 1912–14 mieszkała w Dębowej Górze koło Kutna i zajmowała się tajnym nauczaniem, a w 1914–15 w majątku Krzywda na Podlasiu prowadziła tajną szkołę oraz wieczorowe kursy dla dorosłych. Potem przebywała w Mińsku Litewskim, gdzie pracowała jako buchalterka. Po wojnie na krótko wróciła do Krzywdy, a od 1919 zamieszkała w Warszawie, nadal się kształciła oraz pisała opowiadania, bajki dla dzieci, niektóre publikowała w „Płomyczku” i „Płomyku”. 

W 1929 nawiązała współpracę z teatrem kukiełkowym, który powstał z inicjatywy Robotniczego Towarzystwa Przyjaciół Dzieci przy Warszawskiej Spółdzielni Mieszkaniowej na Żoliborzu. W 1930 została kierowniczką literacką tego teatru, który przyjął nazwę Baj od bohatera sztuki Kownackiej Bajowe bajeczki i świerszczowe skrzypeczki (potem grana pod zmienionym tytułem O straszliwym smoku i dzielnym szewczyku, prześlicznej królewnie i królu Gwoździku). Pierwszym spektaklem nowej dziecięcej sceny była sztuka autorstwa Kownackiej O Kasi, co gąski zgubiła, potem napisała dla niej jeszcze wiele tekstów, które stały się kanonem repertuarowym teatrów lalkowych. W 1936 pod jej redakcją ukazał się podręcznik instruktażowy „Teatrzyk kukiełek”. Działała w Instytucie Teatrów Lalkowych, w 1938 była członkinią zarządu Komisji Teatrów Lalkowych. 

Po wybuchu II wojny światowej najpierw przebywała na wsi, gdzie prowadziła tajne nauczanie, potem wróciła już na stałe do Warszawy. W 1944 brała udział w powstaniu i współredagowała w tym czasie dwa pisma dla dzieci: „Jawnutka” oraz „Dziennik Dziecięcy”, który ukazywał się od 18 sierpnia do 17 września 1944. Po wojnie, 13 sierpnia 1945 wzięła udział w zebraniu byłych członków zespołu Teatru Baj, na którym uchwalono jego restytucję. Od 1946 do emerytury, na którą przeszła w 1950, pracowała w bibliotece Ministerstwa Rolnictwa. W 1952 zorganizowała (we współpracy z Zofią Rusiecką) teatr kukiełkowy Węzełki, dla dzieci przebywających w szpitalach (od 1962 pod nazwą Supełki) i na jego potrzeby napisała około 50. tak zwanych obrazków scenicznych. Przez prawie całe życie tworzyła dla dzieci: pisała wiersze, prozę, utwory sceniczne, tłumaczyła dziecięcą literaturę rosyjską, współpracowała ze „Świerszczykiem”, „Płomyczkiem” i „Płomykiem” oraz z Polskim Radiem, dla którego pisała słuchowiska i przygotowywała audycje wychowawcze. 

Takie utwory, jak: Plastusiowy pamiętnik, Dzieci z Leszczynowej Górki, Kajtkowe przygody, Rogaś z Doliny Roztoki i wiele innych, ciągle cieszą się popularnością wśród małych czytelników. Za tę twórczość była wielokrotnie nagradzana, m.in. Medalem Komisji Edukacji Narodowej (1975). W pracy zbiorowej pod tytułem W kręgu warszawskiego Baja (Warszawa 1978) zamieściła Wspomnienia i anegdoty. W jej warszawskim mieszkaniu przy ul. Słowackiego została utworzona izba pamięci pisarki. 

Bibliografia

Almanach 1981/82; W kręgu Baja (il.); Waszkiel (il.); Współcześni pol. pisarze i badacze; Teatr 1982 nr 1; Życie Warsz. 1982 nr 38.

Źródło: Słownik biograficzny teatru polskiego 1910–2000, t. III, Instytut Sztuki PAN, Warszawa 2017.
Zachowano konwencję bibliograficzną i część skrótów używanych w źródłowej publikacji.