Hasła

1. Praktyka polegająca na zapewnieniu bezpieczeństwa realizacji scen intymnych w teatrze, filmie, produkcjach telewizyjnych lub widowiskach performatywnych przez wyspecjalizowaną osobę (najczęściej określaną mianem koordynatora/koordynatorki scen intymnych).

2. Działania sytuujące się w obrębie praktyki teatralnej, filmowej i performatywnej, stanowiące zbiór wiedzy o narzędziach i technikach bezpiecznego tworzenia scen intymnych.

Czym jest scena intymna?

Scenę intymną definiuje się najczęściej jako scenę, w której aktorzy:

• odgrywają symulowany stosunek seksualny (zachodzący za obopólną zgodą wykonawców) lub gwałt;
• odgrywają podniecenie (np. masturbację), erotyczny taniec, striptiz itp.;
• występują nago lub odsłaniają intymne części ciała (piersi, pośladki, genitalia);
• całują się.

W koordynacji scen intymnych sekwencje tego typu uznaje się za sceny podwyższonego ryzyka, zwykle wymagające szczególnej uważności podczas ich realizacji.

Zadania koordynacji scen intymnych

Zapewnienie bezpieczeństwa wykonawcom i wykonawczyniom w scenach intymnych najczęściej polega na:

• przygotowaniu szczegółowej choreografii sceny, która zapewni bezpieczeństwo osobom w niej grającym oraz odda zamysł reżyserski;
• pomocy aktorom w rozpoznaniu i sygnalizowaniu akceptowalnych granic zachowania, a także zadbaniu o potrzeby i respektowanie granic partnerki/partnera scenicznego;
• upewnieniu się, że wszystkie osoby występujące w scenie dysponują pełną informacją o jej przebiegu, a następnie uzyskanie ich świadomej zgody na wszystkie działania, w których biorą udział;
• negocjowaniu między koncepcją reżyserską a potrzebami i ograniczeniami aktorów;
• rozmowach z aktorami i aktorkami występującymi w scenach intymnych, udzielaniu im informacji, technicznych wskazówek, emocjonalnego wsparcia;
• dbaniu o komfort wykonawców w scenach intymnych, np. poprzez ograniczenie liczby osób na próbie/planie filmowym do niezbędnego minimum, dbanie o używanie właściwego języka albo o to, żeby okrycia znajdowały się pod ręką i były dostępne tuż po zagraniu sceny;
• chronieniu aktorów i aktorek przed ewentualnymi naciskami ze strony reżysera i/lub produkcji oraz pełnieniu funkcji ich rzecznika szczególnie wtedy, gdy sami nie mają możliwości zabierania głosu we własnej sprawie;
• dopilnowaniu standardu higieny na planie lub na scenie, jeśli ma dochodzić do kontaktu między intymnymi częściami ciała a kostiumami, rekwizytami czy scenografią;
• proponowaniu (zwykle we współpracy z działem kostiumów) dyskretnej bielizny, zabezpieczeń lub charakteryzacji, której można użyć w scenie oraz instruowaniu wykonawców o sposobiet ich używania;
• udzielaniu – jeśli zajdzie taka potrzeba – pomocy psychologicznej, rozpoznawaniu objawów dyskomfortu, silnego stresu, ataku paniki itp., oraz przeciwdziałaniu im;
• pośredniczeniu pomiędzy aktorami a innymi działami (np. działem promocji, kostiumów, charakteryzacji, osobami fotografującymi lub obsługującymi kamerę) w zakresie ochrony praw, wizerunku i zapewnieniu maksymalnego bezpieczeństwa wykonawców i wykonawczyń;
• proponowaniu działań derolingowych (wyjścia z roli) umożliwiających oddzielenie pracy od życia prywatnego i odgrywanej postaci od własnej tożsamości.

W wielu przypadkach koordynatorowi scen intymnych powierza się też zadanie takiego zaprojektowania sceny intymnej, aby zapewnić adekwatną realizację sekwencji z udziałem przedstawicieli grup defaworyzowanych, np. z udziałem postaci z niepełnosprawnościami, postaci queerowych, postaci Koloru albo scen pokazujących kobiecą przyjemność seksualną.

Początki koordynacji scen intymnych

Koordynacja scen intymnych wywodzi się z USA oraz Wielkiej Brytanii, gdzie ma długą historię. U jej źródeł leży praca pedagogów teatralnych, choreografów i kaskaderów, którzy zainteresowani byli dbaniem o bezpieczny przebieg realizacji scen intymnych oraz o to, aby ich tworzenie nie wiązało się z zażenowaniem czy wstydem wykonawców. W 2006 roku w swojej pracy magisterskiej Tonia Sina – reżyserka scen walki, aktorka i choreografka – po raz pierwszy użyła sformułowania „choreografia scen intymnych”. W praktyce Sina zajmowała się układaniem przebiegu tego typu scen.

Początkowo rozmowa o pracy nad scenami intymnymi była przede wszystkim dyskusją o sposobach ich choreografowania. Zmieniło się to na przełomie 2016 i 2017 roku pod wpływem dwóch wydarzeń. Po pierwsze, w 2016 roku w USA wybuchł skandal po ujawnieniu wieloletniej przemocy i molestowania seksualnego w Profiles Theatre w Chicago. Przedstawiciele branży teatralnej i aktorskiej stworzyli organizację Not in Our House, która wypracowała Chicago Theatre Standards. Wśród nich znajduje się postulat zadbania o przebieg pracy nad scenami intymnymi. Po drugie, w 2017 roku rozpoczyna się globalny ruch po ujawnieniu przypadków molestowania seksualnego kobiet przez amerykańskiego producenta filmowego Harveya Weinsteina. Oba wydarzenia sprawiają, że do choreografii scen intymnych dodany zostaje niezbywalny komponent w postaci świadomej zgody, co sprawia, że rodzi się koordynacja scen intymnych w znaczeniu, jakie dziś przypisujemy tej praktyce.

W 2018 roku HBO na prośbę aktorki Emili Meade zatrudnia koordynatorkę scen intymnych Alicję Rodis do pracy przy drugim sezonie serialu Kroniki Time Square (ang. The Deuce). Współpraca okazuje się dużym sukcesem, a stacja decyduje o wprowadzeniu przepisów nakazujących obecność koordynatora przy pracy nad scenami intymnymi we wszystkich jej produkcjach. Wkrótce podobne zarządzenie wprowadza platforma streamingowa Netflix, dla której pierwszym serialem z udziałem koordynatorki scen intymnych staje się Edukacja seksualna (2019).

Decyzja dużych amerykańskich platform streamingowych (motywowana zapewne częściowo troską o aktorów, a częściowo chęcią prawnego zabezpieczenia swoich interesów) powoduje stopniowe wprowadzanie koordynacji scen intymnych we wszystkich krajach, w których firmy te inwestują w lokalne produkcje. W Polsce koordynatorki scen intymnych – Kaja Wesołek­-Podziemska, Anna Zabrodzka i Agnieszka Laskowska­-Ziemian – po raz pierwszy rozpoczynają pracę przy produkowanym przez Netflix serialu Sexify (2021).

W 2020 roku wiele krajów wprowadza przymusowy lockdown, mający na celu powstrzymanie rozprzestrzeniania się wirusa SARS­-CoV­-2. Pandemia powoduje, że duża grupa osób pracujących w branży teatralnej, telewizyjnej i filmowej tymczasowo znajduje się bez pracy i ma więcej wolnego czasu. To z kolei wywołuje, szczególnie w Stanach Zjednoczonych, wzrost zainteresowania szkoleniami w zakresie koordynacji scen intymnych. Na tej fali zaczynają rozwijać się systemowe ścieżki certyfikacji, a także rośnie oferta szkoleń i warsztatów w tym zakresie.

W 2020 roku wydawnictwo Routledge publikuje pierwszy podręcznik koordynacji scen intymnych, czyli Staging Sex: Best Practices, Tools, and Techniques for Theatrical Intimacy autorstwa Chelsea Pace (książka powstała we współpracy z Laurą Rikard). W 2024 roku publikacja została przetłumaczona na język polski i opublikowana przez Akademię Teatralną w Warszawie pod tytułem Seks na scenie. Najlepsze praktyki, narzędzia i techniki koordynacji scen intymnych w teatrze.

W 2022 roku organizacja założona przez Chelsea Pace – Theatrical Intimacy Education (TIE) – zaczyna wydawać „The Journal of Consent­-Based Performance”, którego celem jest prezentacja aktualnej wiedzy na temat koordynacji scen intymnych. Wszystkie numery pisma publikowane są w bezpłatnym dostępie w internecie.

Bibliografia

• Black Alexis, Newhauser Tina M., Supporting Staged Intimacy. A Practical Guide for Theatre Creatives, Managers, and Crew, Routledge 2023.
• Defining Consent: From FRIES to CRISP!, Intimacy Directors and Coordinators 11.10.2022, https://www.idcprofessionals.com/blog/defining-consent-from-fries-to-crisp
• Koordynacja scen intymnych w teatrze i filmie. Skrzynka z narzędziami, red. Agata Adamiecka, Małgorzata Jabłońska, Katarzyna Waligóra, Izabela Zawadzka, Akademia Teatralna w Warszawie, Warszawa 2024.
• Nowe wrażliwości w sztukach performatywnych, teatrze i filmie. Skrzynka z teoriami, red. Agata Adamiecka, Małgorzata Jabłońska, Katarzyna Waligóra, Izabela Zawadzka, Akademia Teatralna w Warszawie, Warszawa 2024.
• Pace Chelsea, Seks na scenie. Najlepsze praktyki, narzędzia i techniki koordynacji scen intymnych w teatrze, tłum. Piotr Sut, Akademia Teatralna w Warszawie, Warszawa 2024, [fragment w wersji cyfrowej].
• Waligóra Katarzyna, „Bez wiedzy i rozmowy czuliśmy się jak w horrorze”. Koordynacja intymności w teatrze i szkole teatralnej, „Didaskalia” 2022, nr 172, https://didaskalia.pl/pl/artykul/bez-wiedzy-i-rozmowy-czulismy-sie-jak-w-horrorze
• The Pillars of Intimacy in Production, Intimacy Directors and Coordinators 30.05.2022, https://www.idcprofessionals.com/blog/the-pillars-of-intimacy-in-production
• Waligóra Katarzyna, Bezpieczeństwo, świadoma zgoda i sceny intymne w polskim teatrze. Perspektywy i modele, „Didaskalia” 2023, nr 178, https://didaskalia.pl/pl/artykul/bezpieczenstwo-swiadoma-zgoda-i-sceny-intymne-w-polskim-teatrze-perspektywy-i-modele