Osoby

Trwa wczytywanie

Aniela Aszpergerowa

ASZPERGER Aniela, z Kamińskich (29 listopada 1815, 1816 lub 1818 Warszawa – 27 stycznia 1902 Lwów),

aktorka, śpie­waczka.

Większość źródeł podaje rok urodzenia 1816. Była córką Stefana Kamińskiego i Marii z Wasińskich, żoną Wojciecha Aszpergera. Do 1838 występowała pod na­zwiskiem panieńskim. Po ukończeniu warszawskiej szkoły dramatycznej debiutowała 30 marca 1835 w roli Ludwiki (Zaz­drośni w miłości) na scenie Teatru Rozmaitości i została zaangażowana do teatru warszawskiego. W sierpniu 1836 przeniosła się do teatru wileńskiego. Grała wówczas głów­nie role naiwnych w komediach, a czasem śpiewała lżejsze partie w operach. W 1837–39 występowała w Mińsku Litewskim w zespole Wojciecha Aszpergera. 7 sierpnia 1838 wyszła za niego i odtąd używała stale jego nazwiska. W sezonie 1839/40 występowała wraz z mężem w Wilnie.

4 lipca 1840 wystąpiła w teatrze warszawskim w roli tytułowej w Ricie Hiszpance i została zaangażowana, ponieważ jednak nie przyjęto jej męża, 31 sierpnia 1841 wymówiła kontrakt i wyjechała z rodziną do Lwowa, gdzie po­czątkowo występowała gościnnie, a od marca 1842 została zaangażowana przez Stanisława Skarbka. Mimo począt­kowych zastrzeżeń krytyki lwowskiej (zarzucano jej brak „wdzięku i swobody” oraz trzymanie się w grze „pe­dantycznych zasad”), wkrótce zdobyła sobie w teatrze lwowskim pozycję pierwszej aktorki.

Ze Lwowa wyjeżdżała na gościnne występy do Warszawy (1844, 1845) i do Wil­na. W 1855 wskutek zatargu z dyrektorem Tomaszem Chełchowskim opuściła Lwów i po paromiesięcznym pobycie w Pary­żu, od grudnia 1855 występowała w Krakowie. Z krakowskim zespołem Juliusza Pfeiffera była też w lipcu 1857 na wystę­pach w Poznaniu, a od jesieni 1857 znów należała do zespołu teatru lwowskiego. W 1858 była na występach goś­cinnych w Warszawie i grała 12 października rolę tytułową w Adriannie Lecouvreur, a 19 października w Marii Joannie. W 1858 uzyskała emeryturę, ale nadal była stale zaangażowana w teatrze lwowskim.

W 1864 w procesie politycznym w związku z powstaniem styczniowym została skazana na rok wię­zienia, ale wkrótce zwolniono ją. Odtąd nie miała już stałego engagement, występowała tylko gościnnie we Lwowie (w maju 1864, w styczniu i marcu 1866, w ma­ju 1867) oraz w Stanisławowie w zespole Miłosza Stengla (w maju 1867).

Od grudnia 1867 do listopada 1869 (z krótkimi przerwami) występowała w teatrze krakowskim, od stycznia do lipca 1870 w teatrze poznańskim. Jesienią 1870 starała się bez powodzenia o zaangażowanie do Warszawskich Teatrów Rządowych. Potem mieszkała w Krakowie i sporadycznie występo­wała w teatrze krakowskim (ostatni raz 31 października 1871). Od kwietnia 1872 do 1889 należała znów do zespołu teatru lwowskiego. W lipcu 1878 występowała gościnnie w warszawskim teatrze ogródkowym Eldorado (dyrektor Władysław Terenkoczy) i spotkała się z nieprzy­chylnym przyjęciem krytyki. 28 marca 1884 w teatrze lwowskim ob­chodziła uroczyście jubileusz pięćdziesięciolecia pracy, grając rolę Wdowy (Balladyna). Po 1889 występowała w teatrze lwowskim tylko gościnnie; ostatni raz w 1896.

Była aktorką o szerokiej skali talentu. Niezbyt wysoka, brunetka o ciemnych, wyrazistych oczach, zgrabna, elegancka, miała piękny i czysty głos.

Początkowo gra­ła głównie „naiwne” i amantki w komediach i wodewi­lach, czasem role chłopięce, później objęła poważniej­sze role w melodramatach i tragediach. W rolach tra­gicznych, jak np. Małgorzata (Ryszard III), Ofelia (Hamlet), Emilia (Emilia Galotti), Ludwika (Intryga i miłość), Judyta (Uriel Akosta) zatrzymała się na prze­starzałej już wówczas i mało przekonywającej dekla­macji; natomiast w melodramatach i dramatach współ­czesnych, w takich rolach jak Żebraczka (Dwie siero­ty), Jenny (Wariatka), Amelia (Jest temu lat 16) zadzi­wiała prawdą wyrazu, wywołując nawet zastrzeżenia ze strony klasycyzujących krytyków. „Całością wziętą za bardzo naturalnie pani Aszperger zniżyła rolę do pospolitej gminności do tego stopnia, że miotła w rę­kach Marii Joanny nie raziła wcale” (Jan Tomasz Seweryn Jasiński). Grała także w wielu sztukach Juliusza Słowackiego (m.in. rolę tytułową w Marii Stuart i Idalię - Fantazy) oraz Aleksandra Fredry: Anielę (Śluby panieńskie), Szambelanową (Pan Jowialski). Inne ważne role: Basia (Zabobon), Dosia (Skalmierzanki), Ludwik (Ulicznik paryski), Pani Page (Wesołe kumoszki z Windsoru*).

We Lwowie cieszyła się ogromnym uznaniem i popularnością, pisano nawet na jej cześć wiersze (m.in. Maryla Wolska), a pogrzeb jej miał charakter manifestacji.

Bibliografia

Estreicher: Teatra; Got: Teatr Koźmiana; Modrzejew­ska, Chłapowski: Korespondencia; Koryzna I s. 113-117; Mil­ler: Teatr i muzyka na Litwie; Peplowski: Siły sceny lwow. s. 4-6; Pepłowski: Teatr we Lwowie I, II; PSB I (L. Simon); Rulikowski: Teatr na Litwie s. 61-65; TE I; Wspomnienia ak­torów (B. Dawison); Afisz teatr. 1967/68 nr 29; Dz. Mód Pa­ryskich 1842 nr 1; EMTA 1884 nr 26, 27, 1902 nr 5; Gaz. lwów. 1902 nr 22; Kur. codz. 1884 nr 88; Kur. lwow. 1902 nr 29; Pam. sceny warsz. 1840 s. 114, 184, 185; Akt zgonu nr 20/1902 z parafii Św. Antoniego we Lwowie, USC Warsza­wa-Śródmieście; Chomiński; Jasiński; Zb. M. Rulikowskiego, sygn. 69/4, IS PAN.

Ikonografia

A. Rejchan: Portret, olej, ok. 1845 - MNKraków, repr. barwna M. Gutkowska-Rychlewska: Historia ubiorów, Wrocław 1968; A. Rejchan: Portret, repr. Tyg. ilustr. 1902 nr 52; K. Żelechowski: Portret malowany na ścianie garderoby - T. im. Słowackiego, Kraków; H. Rodakowski: Portret, akw., ok. 1846, repr. W. Kozicki: Henryk Rodakowski, Warszawa 1927; A. Rejchan: Portret, akw., 1849 - Muzeum Śląskie, Wrocław; F. Herr: Portret, lit., ok. 1846 - MNKraków; J. Swoboda (zakład lit. P. Pillera, Lwów): A. w grupie (Uczeni i artyści z Galicji i Krakowa w 1867), lit. - Gabinet Sztuki Państw. Biblioteki Naukowej we Lwowie; F. Tepa: Portret, lit. - MHKraków; Fot. pryw. i w rolach - IS PAN, MHKraków, MTWarszawa, SPATiF.

Źródło: Słownik biograficzny teatru polskiego 1765–1965, PWN, Warszawa 1973.

Pracownia

X
Nie jesteś zalogowany. Zaloguj się.
Trwa wyszukiwanie

Kafelki

Nakieruj na kafelki, aby zobaczyć ich opis.

Pracownia dostępna tylko na komputerach stacjonarnych.

Zasugeruj zmianę

x