Osoby

Trwa wczytywanie

Karol Borowski

BOROWSKI Karol, właśc. Karol Billauer, Bilauer (27 grudnia 1886 Warszawa – 7 lipca 1968 Warszawa),

reżyser, aktor, kierownik artystyczny i dyrektor teatru.

Był synem Michała Billauera, sztukatora, i Eleonory Aleksandry z Goldbergów, krawcowej, bratem – Zofii Węgierkowej, mężem – Janiny Martini, właśc. Janiny Mikołajczyk (od ok. 1948). Klasę Dramatyczną przy Warszawskim Towarzystwie Muzycznym ukończył w 1907. Debiutował 25 sierpnia 1907 w T. Miejskim w Krakowie jako Maska XVIII w Wyzwoleniu. W sez. 1907/08 zagrał tam ok. 20 niewielkich ról. Ludwik Solski miał wówczas powiedzieć: „na Pańskiej twarzy od razu widać wszystkie błędy partnerów. Pan będzie reżyserował”. Grał w Krakowie m.in. Studenta (Mściciel), Sługę (Meleager), Baltazara (Romeo i Julia), Mieszka II (Krakus). Wystąpił też dwukrotnie jako Poeta w Weselu. Zaangażowany przez Aleksandra Zelwerowicza do Łodzi, grał tam w 1908–10 szereg mniejszych i większych ról, m.in. Poetę (Wesele), Szczęsnego (Horsztyński), Clarence'a (Ryszard III). Dublował Wacława Nowakowskiego w roli tytułowej w prapremierowej inscenizacji Irydiona. Zdaniem krytyki potrzebował „bardzo czujnej opieki reżyserskiej” („Rozwój” z 18 września 1908). Latem 1909 wraz z zespołem teatru łódzkiego występował w objeździe (Kalisz, Kutno, Łowicz, Tomaszów, Piotrków, Częstochowa, Lublin, Radom i Sosnowiec). W sez. 1910/11 i 1911/12 grał w T. Polskim w Poznaniu, a 1912/13 w Wilnie i z teatrem wileńskim w Mińsku Litewskim i Kownie (maj 1913). W Wilnie debiutował jako reżyser (OdrodzenieMieczysławem Frenklem – styczeń 1913, komedia Poeci się żenią – 6 lutego 1913).

W sez. 1913/14 był w Lublinie, gdzie po odejściu Andrzeja Lelewicza kierował teatrem od lutego do maja 1914. Był wówczas „niezwykle czynny od początku sezonu” (S. Kruk). Grał m.in. Ferdynanda (Intryga i miłość) i Rodryga (Cyd); obie te sztuki reżyserował, a także wiele ówczesnych nowości, jak: Łódź kwiatową, Lekarza na rozdrożu, Lilie, Cyganerię warszawską, Człowieka z budki suflera. Jako reżyser wykazywał „wielką pracowitość, sumienność i nade wszystko, wysoką kulturę artystyczną” (S. Kruk). Gorzej mu się wiodło jako aktorowi, np. jego Rodrygowi zarzucano „ton zbyt łzawy, łkający” (G. Doliński). W lutym i marcu 1915 był z zespołem Zelwerowicza w Piotrogrodzie, od kwietnia t.r. w zespole Marii Przybyłko-Potockiej w Wilnie i w objeździe po Rosji.

W 1915 został zaangażowany do T. Polskiego w Warszawie. W 1915–17 zagrał tam kilkanaście niewielkich ról, takich jak: Strach (Kordian), Kogut (Niebieski ptak), Tomasz (Dziady), Fenton (Wesołe kumoszki z Windsoru). Pierwszą jego pracą reżyserską w Warszawie był Manekin (13 listopada 1916) i odtąd reżyserował coraz częściej. Grał rzadziej (m.in. Lekarza w Nie-Boskiej komedii), w 1919–20 wystąpił też parokrotnie w T. Małym; o roli Christophera Wellwyna w Gołębim sercu, Jan Lechoń pisał: „Pan Borowski ma głos z natury nie kameralny, ostry i niesforny, nie umie rąk trzymać przy sobie”. W tym okresie porzucił aktorstwo; odtąd występował z upodobaniem jedynie w nagłych zastępstwach, odgrywał wtedy swe role „z niesłychanym przejęciem” (Jerzy Walden) i poświęcał im wiele uwagi. W 1916–31 reżyserował w T. Polskim 76 sztuk (ilość premier w tym okresie – 220), a w T. Małym – 30. Oceniając pierwszy okres (do 1923) działalności reżyserskiej Borowskiego, Leon Schiller pisał: „realizm w rozmaitych odmianach stał się ulubionym tematem jego dociekań reżyserskich”. „Mniej wdzięczna, bo mniej efektowna i rozproszona w powszednim repertuarze działalność reżyserska Borowskiego zostawiła trwały ślad w Gołębim sercu, Związku atletów, ParyżanceRosmersholmie, w których to sztukach, stosując metody psychologiczne, stworzył silne w wyrazie i przekonywające przekroje życia” (Schiller: Na progu teatru). W T. Polskim reżyserował przede wszystkim sztuki współczesne, polskie i obce, w tym prapremiery Polityki (1919), Białej rękawiczki (1921), Zmartwychwstania (1922), oraz pierwsze sztuki Antoniego Słonimskiego i Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej: Murzyn warszawski (1928), Lekarz bezdomny (1930) i Szofer Archibald (1924), a także premiery polskie wielu sztuk tłumaczonych. Z ważnych przedstawień wymienić należy jeszcze: Wiele hałasu o nic (1920), Kupca weneckiego (1921), Dantona Romain Rollanda (1924; uważał go za najlepszą swoją pracę teatralną), Artystów (1929) i Szwejka (1930) – obie z głośnymi kreacjami Stefana Jaracza, Cara Pawła I (1926, wielka rola Kazimierza Junoszy-Stępowskiego) oraz Wielki kram (premiera światowa – 14 czerwca 1929).

Po raz pierwszy w Warszawie wystawił sztukę S.I. Witkiewicza; z grupą pn. Elsynor (krótkotrwałą sceną eksperymentalną przy T. Polskim) dał 29 grudnia 1921 w sali T. Małego praprem. Pragmatystów. Reżyserował też, w burzliwych okolicznościach, Wariata i zakonnicę wraz z Nowym Wyzwoleniem (T. Mały, 28 maja 1926). Wystawiał sztuki Jewreinowa, Shawa, Wilde'a, Crommelyncka oraz wiele lekkich komedii i fars pol. i tłumaczonych: Ruszkowskiego, Kiedrzyńskiego, Krzywoszewskiego, Caillaveta i Flersa, Hennequina, Verneuilla, Montgomery'ego, Molnara. „Robił dosłownie wszystko. A robił dobrze i sprawnie” (Janusz Warnecki). Był „prawą ręką Szyfmana i współtwórcą tradycji tej sceny” (J. Maśliński). Opuścił T. Polski w 1931 podczas kryzysu ekonomicznego i związanych z nim konfliktów w środowisku teatralnym (strajk aktorów).

W sez. 1931/32 był z ramienia ZASP-u kierownikiem artystycznym T. Miejskiego w Łodzi (wraz z T. Kameralnym i T. Letnim w Parku im. Staszica). Realizował ambitny repertuar o zabarwieniu społecznym i politycznym, wystawił m.in. Operę za trzy grosze, Azefa, Wieczór Trzech Króli, Pana Geldhaba (we własnej reż.), PrzedmieścieŚledztwo (reż. Jerzy Walden), Pieśniarzy ghettaDybuka (reż. A. Marek), Sprawę Dreyfusa (reż. Edmund Wierciński) oraz Mieszkanie Zojki (reż. Zbigniew Ziembiński). Sytuację finansową teatru miały ratować dość liczne sztuki komediowe i sensacyjne, wystawiane przeważnie na scenie kameralnej i letniej.

W 1932–34 był w zespole T. Miejskich w Warszawie; reżyserował w T. Narodowym, Nowym i Letnim, m.in. Most, Keana, Zemstę, Marię Stuart F. Schillera. Od kwietnia do września 1934 był przewodniczącym zrzeszenia aktorów T. Miejskich. Od 1934 pracował na scenach TKKT, od 1936 w T. Narodowym. Reżyserował także w T. Polskim, Małym, Nowym, Letnim i gościnnie w Buffo.

Był jednym z trzech (obok Aleksandra Zelwerowicza Emila Chaberskiego) „najczynniejszych reżyserów wielkich scen stołecznych” (Stanisław Marczak-Oborski).

Oprócz współczesnych sztuk rozrywkowych, reżyserował m.in. Poskromienie złośnicy, Cyda, Ludwika Xl, Dowód osobisty, Ależ to nie na serio, Wieczór Trzech Króli, Księżyc w żółtej rzece, Lśniący Strumień. Ostatnią prem. T. Narodowego przed wojną było Wesele Fonsia w jego reżyserii (11 sierpnia 1939).

Reżyserował także gościnnie w Poznaniu (m.in. Cyrana de Bergerac – T. Polski 1929, Pierwszy legion – T. Nowy sez. 1935/36), Katowicach (1936 i 1937, m.in. Powrót mamy), Bydgoszczy (Śluby panieńskie, 1936), Wilnie (1936 i 1937, m.in. Święty płomień, Wesele Figara), Łodzi (1937 i 1938, m.in. Profesję pani Warren, Cyrana de Bergerac) i we Lwowie (m.in. U mety, 1938).

Zajmował się pracą pedagogiczną: w 1923–25 wykładał w Warszawie grę sceniczną w Oddziale Dramatycznym Konserwatorium, w 1926 uczestniczył w Zjeździe Nauczycielstwa Teatralnego, w sez. 1931/32 zorganizował kurs dla aktorów przy T. Miejskim w Łodzi. Od 1934 wykładał grę sceniczną i prowadził seminaria reżyserskie w PIST; opiekował się warsztatami studentów reżyserii.

Współpracował z filmem, m.in. w 1933 opracował scenariusz do Dziejów grzechu i dialogi do Pod Twoją obronę.

Podczas okupacji niemieckiej ukrywał się w Skolimowie, Chylicach, Stefanowie i Marysinie. Tłumaczył z języka rosyjskiego książki o teatrze (nie zostały wydane). Jego przekład Pracy aktora nad sobą K.S. Stanisławskiego z komentarzami Ireny Filozofówny krążył wówczas „po wszystkich komórkach teatru podziemnego i szkoły, był jedynym wartościowym podręcznikiem gry aktorskiej” (Schiller: Teatr ogromny).

Od 15 września do 31 grudnia 1944 kierował Wydziałem Teatralnym Resortu Kultury i Sztuki PKWN w Lublinie. Od lutego 1945 do sierpnia 1946 był kierownikiem artystycznym T. Miejskiego w Lublinie; reżyserował m.in. Lekkomyślną siostrę, Artystów, Ziemię nieludzkąNadzieję; prowadził też studio aktorskie przy teatrze. W sez. 1946/47 był w T. Polskim w Poznaniu, gdzie reżyserował m.in. Rewizora, Dwa teatry, Wiele hałasu o nic. W 1947 Rewizora powtórzył w T. Śląskim w Katowicach. W 1947 wrócił do Warszawy; już w maju tego roku reżyserował w T. Polskim Wilki i owce. W sez. 1947/48 wystawił w Miejskich T. Dramatycznych m.in. Chorego z urojenia (T. Rozmaitości) i Dom kobiet (T. Comoedia). W pierwszej poł. 1948 reżyserował gościnnie w Krakowie Dom pod Oświęcimiem (Stary T.) i Obronę Ksantypy (T. im. Słowackiego), a jesienią tego roku w Łodzi w T. Powszechnym NadziejęLwa na placu (wystawił go też w grudniu 1948 w T. Dolnośląskim we Wrocławiu). W pierwszej poł. 1949 w Warszawie w T. Polskim i Kameralnym reżyserował WrogówWiosnę w Norwegii, jesienią tego roku w Białymstoku Moskiewski charakter, a w Bydgoszczy Mazepę. W marcu 1950 wystawił gościnnie W pewnym mieście w Starym T. w Krakowie.

Od kwietnia 1950 był kierownikiem artystycznym, a od sez. 1950/51 do 30 kwietnia 1955 także dyrektorem T. Powszechnego w Warszawie. Reżyserował tu 15 sztuk, m.in. Pana Geldhaba, Moskiewski charakter, Mirandolinę, Imieniny pana dyrektora. Okres jego dyrekcji oceniany był jako niezbyt może atrakcyjny, ale na dobrym i wyrównanym poziomie artystycznym. W repertuarze znalazły się rzadko grywane, bądź zapomniane sztuki, m.in. Synalek szlachecki (w reż. Borowskiego), Zagubiony list (w reż. Borowskiego oraz Tadeusza Chmielewskiego), Ruchome piaski (w reż. Józefa Słotwińskiego). W 1954 reżyserował też gościnnie w Rzeszowie i Białymstoku. Po powrocie Arnolda Szyfmana do T. Polskiego w 1955, znalazł się tam po raz ostatni; reżyserował zaledwie trzy sztuki: RozbitkówAchillesa i panny (1956) oraz Kowala, pieniądze i gwiazdy (1957). Reżyserował też w Białymstoku (1955, 1956), Gnieźnie (1956), Rzeszowie (1957), Krakowie (Orzeł dwugłowy, T. im. Słowackiego 1957), Gdańsku (Cyd, 1957), a w 1958 w Zielonej Górze i Jeleniej Górze.

W 1958–60 był dyrektorem i kierownikiem artystycznym T. im. Jaracza w Łodzi. Zaprosił wtedy do współpracy literackiej Jana Kotta, próbował nowych interpretacji sztuk klasycznych (Lekkomyślna siostraUciekła mi przepióreczka, obie we własnej reżyserii), wprowadził na scenę nie granego od 1814 Świętoszka zmyślonego Jana Baudouina (reż. wspólnie z Staniasławem Łapińskim). Sukces odniosło przedstawienie Wojny i pokoju (1959, reż. wspólnie z Jerzym Waldenem).

W 1959–61 był wykładowcą i prorektorem do spraw teatru PWSTiF w Łodzi; przygotował tam dwa przedstawienia dyplomowe: Uczone białogłowyCiotunię.

Po odejściu na emeryturę reżyserował gościnnie, m.in. Pierwszy dzień wolności, Wilki i owce w Częstochowie (1960–61) oraz Osobliwe zdarzenie w Teatrze 715 w Łodzi (1961). W 1962 wycofał się z działalności teatralnej.

W sierpniu 1957 obchodził w Sopocie jubileusz pięćdziesięciolecia pracy artystycznej, a 17 marca 1967 w T. Polskim w Warszawie sześćdziesięciolecia pracy i 80. rocznicę urodzin. Poświęcono mu wówczas osobny numer Kalendarza Teatru Polskiego 1966/67. W ZASP-ie był w 1926 członkiem Sekcji Pedagogicznej, w 1944 przewodniczącym Sądu Koleżeńskiego; od 1961 – członkiem zasłużonym.

Sporadycznie drukował artykuły o tematyce teatralnej i wypowiadał się w ankietach, m.in. „Przeglądu Warszawskiego” (1925 z. 42), „Po prostu” (1957 nr 13), „Polityki” (1959 nr 43), „Teatru” (1962 nr 5). W rękopisie pozostawił wspomnienia z lat okupacji.

Jako reżyser dysponował bardzo sprawnym warsztatem. „Opracowywał całość i każdą rolę, każdy jej szczegół z osobna. I to niezależnie od literackiej wartości sztuki” (Janusz Warnecki). Nie dawał się „skusić żadnym ekstrawagancjom reżyserskim” (Jan Parandowski) i starał się być „zawsze wierny autorowi i oddany aktorowi” (Kazimierz Rudzki). Cechowała go „pracowitość, obowiązkowość i punktualność” (Jerzy Walden). Znał się doskonale na rzemiośle aktorskim, „był wirtuozem sztuki obsadzania ról” (Edward Csató) i zdradzał „pasję pedagoga na próbach” (Hanna Małkowska), gdzie był wymagający, czasem porywczy i zawsze „nieustępliwie wymagał bezbłędnej dykcji” (Małkowska). Jego repertuar cechowała wielka różnorodność, od sztuk awangardowych po drugorzędne farsy, choć wyraźnie przeważały współczesne i klasyczne sztuki o charakterze realistycznym.

Wyróżnić należy, rzadką przed wojną, skłonność do sztuk rosyjskich: Dzieci Waniuszyna (1917), To, co najważniejsze (1923), Wiera Mircewa (1923), Okręt sprawiedliwych (1925), Car Paweł I (1926), Rewizor (1929), Iwan Groźny (1932), Ten, którego biją po twarzy (1933). A po wojnie m.in.: Wilki i owce, Wrogowie, Ożenek, Rewizor, Panna bez posagu, Synalek szlachecki, Niespokojna starość. Uważano go za specjalistę od tego repertuaru.

Największe sukcesy odniósł przed wojną w T. Polskim i T. Narodowym, kiedy „umiał doskonale utrafić w gust i zainteresowania widowni” (Stanisława Marczak-Oborski), choć „niejednokrotnie jego wysiłki rozpraszały się w powszednim, użytkowym repertuarze” (Warnecki). Ambicje dyrektorskie ujawniły się najwyraźniej podczas obu pobytów w Łodzi, choć i warszawski T. Powszechny solidnie prowadzony w epoce socrealizmu uznawano za „teatr niedoceniony” (Jerzy Sokołowski).

Bibliografia

Almanach 1967/68; Czempiński: Teatry w Warszawie s. 147, 236–237 (il.); Dąbrowski: Na deskach t. 2; Degler: Witkacy; Fik: 35 sezonów; Formanowicz; Hist. filmu t. 2; Iwaszkiewicz: T. Polski; Jego siła; Koczanowicz: s. 129–132; Korzeniewski: Spory; E. Krasiński: Teatr Polski Arnolda Szyfmana 1913–1939, Warszawa 1991 (il.); Krasiński: Warsz. sceny; Kruk: Życie teatr.; Lechoń: Świat teatru; Lipiec: Zelwerowicz i scena łódz.; Lorentowicz: T. Polski s. XLV; Łoza: Czy wiesz; Marczak-Oborski: Teatr 1918–39 (tu cyt.; il.); Marczak-Oborski: Życie teatr. 1944–64; Nawrat: T. Pol. w Katowicach; J. Parandowski: Kiedy byłem recenzentem, Warszawa 1963; 15 lat lub. t. 1944–59; Schiller: Na progu teatru; Schiller: Teatr ogromny; 75 lat T. Pol. w Poznaniu s. 388, 391; Słonimski: Gwałt; T. pol. 1890–1918, zabór ros. (il.); T. przy ul. Cegielnianej; Walden: Cztery i pół s. 106–146; WEP; Wierzyński: Wrażenia; Wilski: Szkolnictwo; Wysiński: ZASP; Dialog 1967 nr 5 (K. Rudzki); Express Wiecz. 1967 nr 64 (wywiad z B.); Głos Pol. 1915 nr 6; Kal. T. Pol. 1966/67 nr 4 (E. Szwankowski); Kamena 1968 nr 16 (M. Bechczyc-Rudnicka); Kron. Warsz. 1971 nr 2, 3 (S. Marczak-Oborski); Kur. Litew. 1912 nr 216, 1913 nr 20, 90; Kur. Por. 1936 nr 105 (wywiad z B.); Pam. Teatr. 1969 z. 3 s. 281–290; Prz. Kult. 1954 nr 9 (J. Sokołowski, J. Timoszewicz); Sł. Powsz. 1959 nr 104 (wywiad z B.); Stolica 1967 nr 11 (J. Warnecki); Świat Teatr. 1912 nr 1; Teatr 1913 z. 1 s. 15, 1954 nr 7 (J. Macierakowski), 1967 nr 6 (E. Csató, H. Małkowska), 1968 nr 16 (J. Warnecki; tu cyt.); Trybuna Ludu 1949 nr 300 (wywiad z B.); Ziemia Lub. 1915 nr 19 (G. Doliński); Życie Lit. 1968 nr 33 (M.A. Styks, właśc. J. Maśliński); Życie Warsz. 1967 nr 66; Afisze, programy, wycinki prasowe, IS PAN, MTWarszawa; Akta (tu fot.), kartoteki, ZASP; Archiwum B. (m.in. korespondencja i dokumenty oraz album na trzydziestopięciolecie pracy reżyserskiej) – MTWarszawa (sygn. D. 572 I, D. 87 III, D. 529 III, D.497 IV); G. Kostrzewa-Zorbas: Karol Borowski (1944–1968), mps IS PAN; Rymkiewicz: T. Powszechny; Straus: Repertuar 1914–15, 1915–16; Wywiad z B., IS PAN.

Ikonografia

NN: Portret, rys., tusz – własność pryw. Warszawa; Jotes (J. Szwajcer): Portret, karyk., rys., repr. Teatr 1952 nr 7 i J. Szwajcer: Ze wspomnień karykaturzysty, Wrocław 1960; I. Knothe: Portret, rys., 1957 – T. Polski Warszawa (depozyt MTWarszawa); Fot. – Arch. Dok. Mech., Bibl. Nar., IS PAN, MTWarszawa, ZASP.

Filmografia

Materiały film. z 1967 (jubileusz B.), Arch. WFD; Materiały – Archiwum TV Warszawa.

Źródło: Słownik biograficzny teatru polskiego 1900–1980, t.II, PWN Warszawa 1994.
Zachowano konwencję bibliograficzną i większość skrótów używanych w źródłowej publikacji.

Pracownia

X
Nie jesteś zalogowany. Zaloguj się.
Trwa wyszukiwanie

Kafelki

Nakieruj na kafelki, aby zobaczyć ich opis.

Pracownia dostępna tylko na komputerach stacjonarnych.

Zasugeruj zmianę

x