Hasła

Trwa wczytywanie

Autor: Małgorzata Leyko

awangarda teatralna

(z fr. l’avant-garde – „straż przednia”)

1) termin stosowany przez pierwsze trzy dekady XX w. na określenie formacji ideowo-artystycznej w teatrze, rozwijającej się pod wpływem nowatorskich nurtów w dziedzinie literatury, sztuk plastycznych, muzyki i filmu, stanowiących radykalną opozycję wobec ówcześnie obowiązujących kanonów estetycznych i konwencji twórczych. Sztuka awangardowa była reakcją na dynamiczne przemiany społeczno-polityczne, gospodarcze i kulturowe, którym artyści chcieli dotrzymać kroku – poszukiwali więc adekwatnych i oryginalnych rozwiązań formalno-estetycznych. Zasadniczą strategią artystyczną stało się nowatorstwo, odwrót od form raz użytych i prowokowanie nowych praktyk odbiorczych. Charakteryzując ruch awangardowy, Grzegorz Gazda pisze: „Uderza przede wszystkim obecność motywacji integracjonistycznych tak w planie socjologicznym (grupowość wystąpień), kulturowym (łączenie różnych wartości, odmiennych poziomów kultury i jej rozwoju), jak i estetyczno-tworzywowym (tzw. awangardowa korespondencja sztuk). Integracjonizm ów przejawiał się także w kosmoplityzacji kultury i sztuki, w budowaniu ponadnarodowych pomostów dla nowej sztuki” [Gazda 1996: 30].

Cechy te definiują także awangardę teatralną pierwszych dekad XX w., która stanowiła wspólną przestrzeń spotkania wszystkich sztuk i przekraczała granice kultur narodowych. Sytuacja teatralna – w przeciwieństwie do odbioru dzieł literackich czy plastycznych – gwarantowała bezpośredniość kontaktu z odbiorcą i natychmiastową skuteczność działań artystycznych.

Określenie ‘awangarda teatralna’ ma charakter zbiorczy i obejmuje różnorodne działania eksperymentatorskie w zakresie wszystkich form i aspektów sztuki teatru, które obnażały anachronizm ówczesnego teatru i zrywały z dotychczasową tradycją. Awangarda teatralna, która często sytuowała się poza głównym nurtem teatru, naruszała granice między sztuką a życiem, kwestionowała dotychczasowy podział na gatunki i techniki teatralne, zrywała z podległością teatru wobec tekstu literackiego, manifestowała autonomiczność sztuki teatru jako dzieła inscenizatora – artysty teatru, redefiniowała funkcję aktora w przedstawieniu, poszukiwała alternatywnej wobec sceny pudełkowej przestrzeni scenicznej (w teatrze i poza nim) oraz projektowała nowe sytuacje odbiorcze, by uczynić widza uczestnikiem widowiska.

„Prawdziwy portret pana Ubu”, ilustracja z: Alfred Jarry: „Ubu roi : drame en 5 actes, en prose, restitué en son intégrité tel qu'il a été représenté par les marionnettes du Théâtre des Phynances en 1888”, Paris 1896. Źródło: gallica.bnf.fr.  

Jako zapowiedź eksplozji awangardy teatralnej traktuje się pewne zjawiska z końca XIX w., które zanegowały iluzjonistyczny teatr mieszczański, należą do nich m.in.: naturalizm Théâtre Libre André Antoine’a, Théâtre de l’Œuvre Aureliéna-Marie Lugné-Poe’a oraz wystawienie Króla Ubu Alfreda Jarry’ego (1896). Najbardziej spektakularnymi działaniami awangardowymi były manifesty i wystąpienia futurystów (Tommaso Marinetti, Enrico Prampolini), nastawionych na prowokowanie aktywnej postawy widzów, oraz dadaistów (Tristan Tzara, Hugo Ball), którzy burzyli granice między sztuką a życiem. Pod znakiem symbolizmu sytuować należy zmiany w zakresie oświetlenia scenicznego i kompozycji brył w przestrzeni sceny, jakie wprowadzili Adolphe Appia i Edward Gordon Craig.

Scenografia Adolphe'a Appii do „Orfeusza i Eurydyki” Glücka w Hellerau, 1912.

Spośród nurtów awangardowych najpełniejszą postać sceniczną osiągnął ekspresjonizm, który stworzył spójną poetykę dramatu i widowiska scenicznego. Z kolei rosyjski konstruktywizm miał silny wpływ na scenografię, która dynamizując przestrzeń gry, pozwoliła na rozwinięcie nowej metody kreacji aktorskiej – biomechaniki (Wsiewołod Meyerhold).

Wpływy awangardy teatralnej na polską sztukę sceniczną można zauważyć w latach 1918-1939, kiedy pod wpływem nowej poezji i malarstwa podejmowane były najbardziej nowatorskie poszukiwania artystyczne, powstawały nowe koncepcje teatru i działały eksperymentalne teatrzyki. Najwcześniej podjęły działalność kluby futurystyczne w Warszawie (Czarna Latarnia, 1918; Pod Pikadorem, 1918/1919) i w Krakowie (Katarynka, 1920/1921; Gałka Muszkatołowa, od 1921), prezentujące w swoich programach „poezokoncerty” w wykonaniu wybitnych aktorów (np. Irena Solska).

Poza dramatami Brunona Jasieńskiego (Bal manekinów, 1930) i Tytusa Czyżewskiego (np. Włamywacz z lepszego towarzystwa, 1921) poetyka futurystyczna nie została przyswojona przez teatr polski. Idee awangardowe znacznie silniej zaważyły na koncepcji teatru Leona Chwistka, który w swoim systemie filozoficzno-estetycznym wyznaczał teatrowi zadanie stworzenia modelu kultury popularnej (Teatr przyszłości, 1922), opartego na nowym dramacie – pozbawionym ciągłości narracyjnej, bohatera i uporządkowanej struktury. Najbardziej kontrowersyjną teorię Czystej Formy (1919) stworzył Stanisław Ignacy Witkiewicz, który uważał, że o istocie dzieła sztuki nie przesądzają jego elementy, lecz relacje między nimi. Poglądy estetyczne Witkacego znalazły odbicie w jego twórczości dramatycznej (np. Pragmatyści, Tumor Mózgowicz, Gyubal Wahazar, Kurka wodna). Wpływy awangardowe silnie inspirowały dramaturgię dwudziestolecia międzywojennego i choć ze względu na różnice programowe i poszukiwania formalno-estetyczne twórców nie była ona zjawiskiem spójnym, wspólny wielu utworom był antytradycjonalizm i antyrealizm, np. w dramatach Adama Bunscha, Witolda Wandurskiego, Witolda Gombrowicza, Tadeusza PeiperaMariana Niżyńskiego.

„Róża”, reż. Leon Schiller, przestrzeń sceniczna Andrzej i Zbigniew Pronaszkowie, 
Teatr im. Wojciecha Bogusławskiego, Warszawa, prem. 5 marca 1926. 

Drugim ważnym obszarem oddziaływania awangardy teatralnej była scenografia i kształtowanie przestrzeni scenicznej. Oryginalne rozwiązania w tym zakresie stworzyli AndrzejZbigniew Pronaszkowie (dekoracje formistyczne), Szymon Syrkus (teatr symultaniczny, teatr ruchomy), Iwo Gall (ITEATR, scena „Białej ściany) i Feliks Krassowski (scena narastająca). Nowych rozwiązań w zakresie reżyserii i techniki aktorskiej poszukiwano w teatrach eksperymentalnych powstałych u progu lat dwudziestych XX w. – we wczesnym okresie działania Reduty, w warszawskim Elsynorze, Teatrze Formistycznym w Zakopanem, lwowskim Semaforze; w okresie późniejszym poszukiwania awangardowe kontynuowały m.in. Teatr im. Stefana Żeromskiego w Warszawie i działający w Krakowie Teatr Artystów Cricot. Najważniejsze teksty dotyczące przedwojennej awangardy teatralnej zebrał Stanisław Marczak-Oborski w antologii Myśl teatralna polskiej awangardy (1973).

2) termin awangarda teatralna – potem zaś częściej: neoawangarda – w szerokim znaczeniu od drugiej połowy XX w. obejmuje wszelkie nowatorskie poszukiwania w zakresie rozwiązań formalnych w obszarze sceny, w zakresie technik aktorskich i koncepcji estetycznych; bywa traktowany synonimicznie z pojęciem teatr eksperymentalny.

„Wielopole, Wielopole” (z lewej Tadeusz Kantor), Teatr Cricot 2, Kraków, prem. 23 czerwca 1980. Fot. Leszek Dziedzic.
„Apocalypsis cum figuris”, reż. Jerzy Grotowski,  Instytut Badań Metody Aktorskiej – Teatr Laboratorium, Wrocław, prem. 19 lipca 1968.

Odnosi się zatem m.in. do twórczości Tadeusza Kantora, który był niezłomnym awangardystą eksplorującym wciąż nowe formy wyrazu teatralnego, do poszukiwań Jerzego Grotowskiego, teatru studenckiego lat 70. i 80., a także wszelkich zespołów określanych jako teatr alternatywny. Określenie ‘awangardyzm’ było używane od ok. 1960 do 1989 przez polską krytykę partyjną w znaczeniu pejoratywnym i miało deprecjonować wartość dokonań artystycznych.

Bibliografia

  • Béhar, Henri: Dada i surrealizm w teatrze, tłum. Piotr Szymanowski, Warszawa 1975;
  • Gazda, Grzegorz: Awangarda, [w:] Encyklopedia kultury polskiej XX wieku. Od awangardy do postmodernizmu, pod red. Grzegorza Dziamskiego, Warszawa 1996;
  • Guderian-Czaplińska, Ewa: Między tradycją a awangardą – o dramatach awangardzistów krakowskich, [w:] Dramat i teatr dwudziestolecia międzywojennego, red. Jacek Popiel, Wrocław 1992;
  • Kireńczuk, Tomasz: Od sztuki w działaniu do działania w sztuce. Filippo Tommaso Marinetti i teatr włoskich futurystów, Kraków 2008;
  • Leyko, Małgorzata: Awangarda teatralna, [w:] Encyklopedia kultury polskiej XX wieku. Od awangardy do postmodernizmu, pod red. Grzegorza Dziamskiego, Warszawa 1996;
  • Myśl teatralna polskiej awangardy 1919–1939, wybór i red. Stanisław Marczak-Oborski, Warszawa 1973;
  • Przeciw konwencjom. Antologia tekstów o teatrze polskim i obcym od Antoine’a po czasy współczesne (1887–1990), wybór tekstów, redakcje i komentarze Marta Fik, Warszawa 1994;
  • Strzelecki, Zenobiusz: Polska plastyka teatralna, Warszawa 1963;
  • TheaterAvantgarde, red. Erika Fischer-Lichte, Tübingen – Basel 1995.

Pracownia

X
Nie jesteś zalogowany. Zaloguj się.
Trwa wyszukiwanie

Kafelki

Nakieruj na kafelki, aby zobaczyć ich opis.

Pracownia dostępna tylko na komputerach stacjonarnych.

Zasugeruj zmianę

x